Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế - Người “đánh thức” sức sống mới cho tranh Đông Hồ

Theo Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế, tranh Đông Hồ từng có giai đoạn phát triển rực rỡ vào những năm đầu thế kỷ XX với hàng chục dòng họ trong làng cùng làm nghề. Tuy nhiên, sau năm 1945, sự thay đổi của đời sống xã hội khiến nghề tranh đứng trước nguy cơ mai một khi người dân không còn mua tranh Tết như trước. Nhiều gia đình bỏ nghề chuyển sang làm hàng mã hoặc nghề khác để mưu sinh. Giữa thời điểm khó khăn ấy, ông Nguyễn Đăng Chế vẫn kiên trì bám nghề với mong muốn gìn giữ một phần di sản văn hóa dân tộc.

Trung tâm bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ do gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế xây dựng hiện trở thành điểm đến văn hóa, du lịch hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước. Tại đây, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng hàng trăm bức tranh cổ, bản khắc gỗ quý hiếm mà còn được trực tiếp tìm hiểu quy trình làm tranh thủ công truyền thống kéo dài qua nhiều công đoạn công phu như vẽ mẫu, khắc ván, pha màu và in tranh.

Theo nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế, để tạo nên một bức tranh Đông Hồ hoàn chỉnh, người nghệ nhân phải trải qua quy trình nghiêm ngặt với sự tỉ mỉ và tâm huyết ở từng khâu. Giấy in tranh là giấy dó phủ điệp, màu sắc hoàn toàn lấy từ thiên nhiên như màu đỏ từ sỏi son, màu đen từ than lá tre, màu vàng từ hoa hòe hay màu xanh từ lá chàm. Các bản khắc gỗ được chế tác thủ công trên gỗ thị hoặc gỗ mực, mỗi bản dùng cho một màu riêng biệt trước khi in chồng lớp tạo nên tác phẩm hoàn chỉnh.

Không chỉ bảo tồn kỹ thuật truyền thống, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế còn nỗ lực đưa tranh Đông Hồ bước vào đời sống đương đại bằng việc sáng tác thêm nhiều đề tài mới phản ánh nhịp sống hiện đại nhưng vẫn giữ tinh thần dân gian đặc trưng. Những tác phẩm về văn hóa Quan họ, lễ hội làng quê hay đời sống sinh hoạt đương đại được ông thể hiện bằng ngôn ngữ tạo hình mộc mạc, gần gũi của tranh Đông Hồ.

Đối với ông Nguyễn Đăng Chế, tranh Đông Hồ không đơn thuần là sản phẩm mỹ thuật mà còn là tấm gương phản chiếu đời sống tinh thần, triết lý nhân sinh và khát vọng hạnh phúc của người Việt xưa. Những tác phẩm như “Đám cưới chuột”, “Lợn đàn”, “Gà mẹ gà con”, “Hứng dừa” hay “Thầy đồ cóc” đều chứa đựng những thông điệp sâu sắc về đạo lý, công bằng xã hội và ước mơ no đủ của người lao động.

Nhiều năm qua, nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế cũng tích cực tham gia phục dựng các bản tranh cổ, truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ và quảng bá tranh Đông Hồ ra thế giới. Tranh Đông Hồ ngày nay không chỉ xuất hiện tại các triển lãm văn hóa trong nước mà còn được giới thiệu tại nhiều quốc gia như Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Hoa Kỳ, trở thành cầu nối quảng bá văn hóa Việt Nam với bạn bè quốc tế.

Đặc biệt, cùng với sự quan tâm của tỉnh Bắc Ninh trong việc xây dựng hồ sơ trình UNESCO công nhận tranh dân gian Đông Hồ là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế càng có thêm động lực để tiếp tục hành trình gìn giữ nghề truyền thống. Ông tin rằng, dù trải qua nhiều biến động của thời gian, tranh Đông Hồ sẽ không mất đi mà sẽ tiếp tục “sống lại” bằng sức sống mới trong đời sống hiện đại.

Ngày nay, Trung tâm bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ không chỉ là nơi lưu giữ ký ức của làng nghề mà còn là không gian trải nghiệm văn hóa đặc sắc dành cho du khách. Tại đây, mỗi bức tranh, mỗi bản khắc gỗ hay từng gam màu tự nhiên đều kể lại câu chuyện hàng trăm năm của một dòng tranh dân gian độc đáo – nơi người nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế vẫn ngày ngày lặng lẽ gìn giữ hồn Việt qua từng nét in thủ công truyền thống.

Nghệ Nhân (tổng hợp)