Nghệ nhân Nhữ Văn Cường và hành trình tiếp lửa chạm khắc Đông Giao

Từ một lần gặp gỡ – duyên nghề mở lối

Sinh ra tại một vùng quê thuần nông, nơi chưa từng tồn tại nghề chạm khắc gỗ, nghệ nhân Nhữ Văn Cường đến với nghề như một cơ duyên định mệnh. Từ một lần cha anh tình cờ gặp gỡ một nghệ nhân chạm khắc truyền thống, anh Cường được dẫn đến xem và ngay lập tức bị cuốn hút bởi những đường đục tinh xảo trên khối gỗ thô. Khoảnh khắc ấy đã mở ra cho anh con đường nghề nghiệp mà sau này anh lựa chọn gắn bó. 

Với sự ủng hộ của gia đình, anh Cường quyết tâm theo học nghề, bắt đầu từ những kỹ năng căn bản nhất và dành nhiều năm miệt mài rèn luyện dưới sự chỉ dạy của những nghệ nhân giàu kinh nghiệm. Trải qua quá trình học hỏi không ngừng, anh Nhữ Văn Cường đã xây dựng được nền tảng tay nghề vững chắc và nuôi dưỡng khát vọng phát triển nghề chạm khắc tại chính quê hương Đông Giao.

Từ tâm huyết ấy, cơ sở Mỹ nghệ Xuân Cường ra đời. Đây không chỉ là nơi thực hành nghề nghiệp mà còn gìn giữ một giá trị truyền thống đang có nguy cơ mai một. Tại đây, các sản phẩm đều được chế tác thủ công, chú trọng đến từng đường nét, thể hiện sự tinh tế, tỉ mỉ và trách nhiệm của người thợ. Cơ sở không chạy theo sản xuất hàng loạt mà đặt trọng tâm vào chất lượng và giá trị bền vững của từng tác phẩm.

 Trong gian xưởng nhỏ ngập mùi gỗ mới và ánh sáng vàng ấm, nghệ nhân Nhữ Văn Cường cầm chiếc đục nhỏ, nhẹ nhàng gõ từng nhát lên bức gỗ mít còn dang dở. Dù đã gắn bó với nghề hơn thập kỷ, anh vẫn bền bỉ với công việc bằng niềm say mê và trách nhiệm.

“Muốn làm nghề chạm, người thợ trước hết phải có hoa tay và lòng kiên trì. Nhưng quan trọng nhất là phải đặt cái tâm của mình vào từng sản phẩm,” anh Cường chia sẻ. 

Không chỉ là lời nói, phương châm này thể hiện rõ trong hàng trăm tác phẩm anh đã tạo ra, từ đồ thờ truyền thống (cửa võng, ngai ỷ, hương án, hoành phi câu đối…) đến những bức tranh hoa lá, chim muông tinh xảo, hay các sản phẩm mỹ thuật nội thất mang hơi thở hiện đại. Mỗi tác phẩm của anh đều mang đậm dấu ấn cá nhân: đường nét mềm mại, thanh thoát, hoa văn hài hòa, kỹ thuật chạm sâu – nông được xử lý tinh tế. Đặc biệt các sản phẩm đều “có hồn”, đúng như cách người làng nghề vẫn đánh giá về một sản phẩm đạt chuẩn.

Gìn giữ giá trị thủ công – khẳng định bản sắc nghề mộc Việt

Để tạo nên một tác phẩm hoàn chỉnh, nghệ nhân phải trải qua một quy trình công phu gồm nhiều bước: Chọn gỗ, phác mẫu, đục phá thô, chạm tinh, mài nhẵn, sơn son thếp vàng. 

“Việc chọn gỗ đã là cả một nghệ thuật. Gỗ phải được lựa theo độ tuổi, thớ gỗ, đường vân và độ ổn định”, anh Cường nói và cho hay các dòng gỗ anh “ưa chuộng” thường là mít, gụ, hương, dổi… vớiđộ bền cao và phù hợp với khí hậu miền Bắc.

Sau khi chọn gỗ và phác thảo trên mặt gỗ, người thợ dùng những chiếc đục lớn để tạo hình khối ban đầu. Khi hình dáng đã rõ ràng, họ chuyển sang những chiếc đục nhỏ một nghệ nhân Đông Giao thường sở hữu đến 40 loại đục khác nhau) để tỉa từng chi tiết nhỏ nhất. 

“Chỉ riêng đôi mắt của một con rồng cũng có thể mất cả ngày, vì mắt có hồn thì cả tác phẩm mới sống”, nghệ nhân Cường nói.

Với nghề gỗ, một bức chạm đơn giản mất vài tháng, còn những tác phẩm phức tạp có thể kéo dài cả năm. Nhưng với anh Cường, thời gian ấy không phải sự mệt mỏi, mà là hành trình đối thoại giữa con người với gỗ – một cuộc đối thoại mà anh chưa bao giờ muốn dừng lại.

Do đó, tại Mỹ nghệ Xuân Cường, sản phẩm không được sản xuất theo lối hàng loạt hay chạy theo sự tiện lợi. Mỗi tác phẩm đều được thực hiện hoàn toàn thủ công, phản ánh sự tỉ mỉ, tận tâm và niềm tự hào nghề nghiệp của người thợ đã chọn gắn bó trọn đời với chạm khắc gỗ truyền thống.

Theo nghệ nhân Nhữ Văn Cường, điều anh trân trọng nhất không phải sự thương cảm dành cho những người làm nghề thủ công, mà là sự ghi nhận và thấu hiểu đối với giá trị lao động chân chính, với những sản phẩm được tạo nên bằng thời gian, kỹ thuật và lòng yêu nghề sâu sắc. Mỗi tác phẩm của Mỹ nghệ Xuân Cường là tâm huyết của người thợ, đồng thời đóng góp tích cực vào việc gìn giữ bản sắc nghề mộc truyền thống Việt Nam.

Trên hành trình phát triển, Mỹ nghệ Xuân Cường không chỉ khẳng định vị thế trong cộng đồng nghề thủ công mỹ nghệ, mà còn góp phần bảo tồn một di sản nghề nghiệp mang đậm hồn cốt dân tộc – một giá trị văn hóa cần được trân trọng và phát huy trong đời sống hiện đại.

Do vậy, sản phẩm của Mỹ nghệ Xuân Cường có thể không rẻ như hàng công nghiệp, cũng không thể nhanh như máy móc, nhưng mỗi sản phẩm là kết tinh của lao động bền bỉ, sự kiên trì và lòng tự trọng của những người thợ đặt trọn tâm huyết vào nghề. “Chính sự khác biệt ấy làm nên giá trị”, anh Cường chia sẻ.

“Nghề Đông Giao còn, thì hồn làng mình còn”

Lùi về lịch sử, Đông Giao xưa thuộc tổng Mao Điền, huyện Cẩm Giàng, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Đông – vùng đất vốn nổi tiếng “địa linh nhân kiệt” với nhiều nghề thủ công tinh xảo. Năm 1948, Đông Giao sáp nhập vào các thôn lân cận hình thành xã Lương Điền thuộc huyện Cẩm Giàng, Hải Dương (nay là xã Cẩm Giàng, TP. Hải Phòng). Nhờ vị trí giao thoa giữa ba tỉnh Hưng Yên, Bắc Ninh, Hải Dương, lại cách không xa thủ đô Hà Nội, làng chạm khắc gỗ Đông Giao đã biết tận dụng và phát huy hết khả năng vốn có của mình. Hơn bất cứ thứ gì, nghề chạm gỗ Đông Giao là kết tinh của kỹ thuật, thẩm mỹ, văn hóa, và tinh hoa ấy được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tiếp nối truyền thống ấy, nghệ nhân Nhữ Văn Cường luôn tâm niệm rằng “một người nghệ nhân không chỉ là người làm nghề, mà còn là người truyền nghề”. Trong nhiều năm qua, anh không ngừng đào tạo thế hệ trẻ trong làng. Nhiều học trò đã trở thành thợ giỏi, mở xưởng riêng, tiếp tục phát triển nghề chạm khắc truyền thống. Điều anh mong nhất không phải là sự nổi tiếng, mà là: “Nghề Đông Giao còn, thì hồn làng mình còn.”

Với người làng nghề Đông Giao, nghề chạm gỗ không chỉ là công việc, mà là một phần bản sắc văn hóa Việt Nam. Mỗi sản phẩm là một câu chuyện, một giá trị tâm linh, một mảnh ghép lịch sử được gửi vào từng thớ gỗ. 

Nghệ nhân Nhữ Văn Cường, bằng cả trái tim dành cho nghề, đã và đang tiếp tục làm giàu thêm kho tàng nghệ thuật truyền thống của dân tộc. Giữa sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ hiện đại, những tác phẩm của anh vẫn giữ nguyên giá trị bởi chúng mang điều mà máy móc không thể thay thế: hồn người nghệ nhân.

Trong bối cảnh nhiều làng nghề đang bị mai một, tinh thần bảo tồn văn hoá truyền thống càng trở nên đáng trân trọng. Nhờ những nghệ nhân cần mẫn như Nhữ Văn Cường, tiếng đục chạm vẫn vang lên mỗi sớm mai, mang theo hơi ấm của một làng nghề trăm năm tuổi.