Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát: Đánh thức di sản Việt Nam thông qua không gian số

Trong câu chuyện bảo tồn di sản, người ta thường nhắc đến những ngôi nhà cổ, những công trình kiến trúc, những hiện vật hay lễ hội đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Nhưng có một loại di sản đặc biệt hơn, bởi nếu con người ngừng thực hành, nó cũng có thể dần biến mất. Đó là những kỹ năng, tri thức nghề nghiệp, ký ức và đôi bàn tay của người nghệ nhân.

Ở làng cổ Đường Lâm, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát là một trong những người đang theo đuổi hành trình gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa theo cách ấy.

Ông cho rằng mạng xã hội đang mở ra một cơ hội mới để rút ngắn khoảng cách giữa di sản và công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Nếu trước đây, để tìm hiểu một nghề truyền thống hay một kỹ thuật thủ công, người trẻ phải đến bảo tàng, di tích hoặc tìm đọc những tài liệu chuyên sâu, thì giờ đây, chỉ bằng một chiếc điện thoại, họ có thể quan sát nghệ nhân thực hành nghề, nghe câu chuyện phía sau một sản phẩm và từng bước tiếp cận những tri thức vốn được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Nhưng với nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó trở thành chiếc cầu nối.

“Một lượt xem chỉ là điểm bắt đầu”, ông chia sẻ. Điều quan trọng hơn là sau sự tò mò trên mạng xã hội, người xem có muốn tìm hiểu sâu hơn hay không; sau sự quan tâm, họ có muốn đến tận nơi trải nghiệm; và sau những trải nghiệm thực tế ấy, liệu có hình thành tình yêu với văn hóa hay không.

Đó cũng là cách ông nhìn về việc đưa di sản lên không gian số: không phải để biến truyền thống thành nội dung tiêu dùng nhanh, mà để mở thêm một con đường cho truyền thống bước vào đời sống đương đại.

Từ đôi bàn tay nghệ nhân đến câu chuyện của một vùng di sản

Đường Lâm không chỉ là một địa danh du lịch. Đây là không gian văn hóa đặc biệt, nơi vẫn lưu giữ mật độ dày đặc các dấu tích của làng quê Bắc Bộ truyền thống.

Theo cơ quan quản lý của Hà Nội, khu vực làng cổ hiện có 50 di tích, trong đó có 7 di tích cấp quốc gia; nhiều ngôi nhà cổ có niên đại trên 100 năm cùng gần 1.000 ngôi nhà truyền thống, tạo nên không gian đặc trưng với đình, đền, chùa, cổng làng, giếng cổ, đường làng, ngõ xóm và những bức tường đá ong mang đậm dấu ấn xứ Đoài. Công tác bảo tồn vì thế không chỉ là gìn giữ một vài công trình riêng lẻ mà còn là bảo vệ cả một không gian sống, nơi người dân vẫn đang sinh hoạt, lao động và tiếp tục tạo ra những giá trị văn hóa mới.

Trong không gian ấy, những sản phẩm thủ công và những người trực tiếp làm nghề có một vai trò đặc biệt. Một nguồn thông tin của Hà Nội cho biết, sản phẩm mỹ nghệ của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát là một trong những sản phẩm gắn với việc phát huy tiềm năng văn hóa, du lịch của địa phương. Đây cũng là hướng đi cho thấy bảo tồn di sản không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên truyền thống trong trạng thái tĩnh, mà cần tìm cách để giá trị truyền thống tiếp tục tạo ra sinh kế và hiện diện trong đời sống hôm nay.

Một sản phẩm thủ công có thể chứa đựng kỹ thuật được tích lũy qua nhiều năm, nhưng nếu chỉ nằm trong xưởng hoặc trong không gian của làng nghề, cơ hội để công chúng trẻ biết đến sẽ rất hạn chế. Ngược lại, khi bước lên mạng xã hội, câu chuyện về nghề có thể tiếp cận hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người, nhưng cũng đứng trước nguy cơ bị đơn giản hóa hoặc biến dạng để chạy theo thuật toán. 

Theo nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, làm văn hóa hấp dẫn không đồng nghĩa với việc phải tạo ra những nội dung giật gân.

Bởi bản thân văn hóa đã có những câu chuyện đủ sức hấp dẫn: một kỹ thuật được truyền qua nhiều thế hệ, một sản phẩm cần hàng giờ lao động, một họa tiết mang ý nghĩa riêng hay những câu chuyện về vùng đất đã tạo nên nghề. Điều người làm truyền thông cần làm là tìm ra cách kể gần gũi hơn, dễ tiếp cận hơn, thay vì đánh đổi tính xác thực chỉ để đổi lấy lượt xem.

Trong kỷ nguyên video ngắn, mọi câu chuyện đều có thể được rút xuống vài chục giây. Với truyền thông văn hóa, đó vừa là cơ hội, vừa là thách thức.

Một đoạn video ngắn có thể không đủ để giải thích toàn bộ lịch sử của một nghề hay chiều sâu của một giá trị văn hóa. Nhưng nó có thể đặt ra những câu hỏi đầu tiên: Ai đã làm ra sản phẩm này? Kỹ thuật ấy bắt nguồn từ đâu? Vì sao người xưa lại sử dụng hình ảnh, chất liệu hay hoa văn như vậy?

Nếu những câu hỏi ấy khiến người xem muốn tìm hiểu thêm, nội dung số đã hoàn thành một vai trò quan trọng: khơi dậy sự quan tâm.

Tuy nhiên, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cũng nhấn mạnh rằng sự hấp dẫn không thể được xây dựng trên thông tin sai lệch. Một nghi lễ không nên bị biến thành trò diễn chỉ để câu tương tác. Một truyền thuyết không thể được trình bày như sự thật lịch sử. Một biểu tượng văn hóa cũng không nên bị sử dụng tùy tiện khi người sáng tạo chưa hiểu rõ nguồn gốc và ý nghĩa của nó.

“Thuật toán có thể quyết định video nào được xem nhiều, nhưng không nên quyết định văn hóa phải được hiểu như thế nào”, quan điểm của ông đặt ra một vấn đề đáng suy nghĩ trong thời đại truyền thông số.

Bởi trong một môi trường mà tốc độ lan truyền đôi khi nhanh hơn tốc độ kiểm chứng, một thông tin sai về văn hóa có thể tiếp cận công chúng nhanh hơn nhiều so với những tư liệu chính xác. Vì thế, việc kể chuyện di sản trên nền tảng số đòi hỏi không chỉ kỹ năng sáng tạo nội dung, mà còn cần kiến thức, trách nhiệm và sự tôn trọng đối với cộng đồng đã tạo ra, gìn giữ giá trị ấy.

Nghệ nhân không thể chỉ là “nhân vật trong video”

Một điểm đáng chú ý trong quan điểm của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát là yêu cầu đặt người giữ di sản vào đúng vị trí của họ.

Trong nhiều sản phẩm truyền thông, nghệ nhân có thể xuất hiện vài phút để thao tác một kỹ thuật, trả lời một câu hỏi hoặc trở thành “phông nền” cho một câu chuyện được người khác kể lại. Nhưng theo ông, nghệ nhân cần được tham gia thực chất hơn vào quá trình xây dựng nội dung. Bởi nghệ nhân không chỉ sở hữu một kỹ năng.

Họ còn lưu giữ ký ức nghề, hiểu những quy tắc ít được ghi chép, biết vì sao một công đoạn phải thực hiện theo cách này mà không phải cách khác. Có những tri thức chỉ tồn tại trong quá trình thực hành và truyền dạy trực tiếp, rất khó chuyển tải đầy đủ bằng sách vở hay dữ liệu.

Vì vậy, câu chuyện truyền thông di sản cần sự kết nối giữa nhiều chủ thể: nghệ nhân mang đến tri thức và kinh nghiệm thực hành; nhà nghiên cứu hỗ trợ kiểm chứng và hệ thống hóa; bảo tàng, di tích cung cấp tư liệu và không gian; trong khi những người làm nội dung số tìm kiếm cách kể phù hợp với công chúng hiện đại.

Bảo tồn di sản trong thời đại số đang đứng trước một nghịch lý: nếu chỉ giữ nguyên trong không gian truyền thống, di sản có nguy cơ xa dần thế hệ trẻ; nhưng nếu chạy theo xu hướng quá mức, giá trị nguyên gốc lại có thể bị bào mòn. Hành trình của những người nghệ nhân như Nguyễn Tấn Phát vì thế không đơn thuần là giữ nghề.

Đó còn là hành trình tìm một ngôn ngữ mới để kể câu chuyện cũ; tìm một không gian mới để truyền thống tiếp tục hiện diện; và quan trọng nhất, tìm cách để thế hệ sau không chỉ “biết” về di sản qua màn hình, mà thực sự muốn chạm vào, trải nghiệm và trở thành một phần trong quá trình tiếp nối.

Trong một thế giới nơi mọi thứ đều có thể được đo bằng lượt xem, lượt thích và lượt chia sẻ, có lẽ câu hỏi quan trọng nhất vẫn là: Sau khi màn hình tắt đi, điều gì còn ở lại? Với nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, câu trả lời không nằm ở những con số của thuật toán.

Hoàng Anh