Nghệ nhân – lực lượng gìn giữ hồn dân tộc, bệ đỡ sáng tạo trong thời kỳ mới

Nghệ nhân - “bảo tàng sống” của văn hóa Việt

Suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, nghệ nhân luôn là lực lượng nòng cốt trong việc bảo tồn, truyền dạy và làm giàu kho tàng văn hóa dân tộc. Trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể, họ là những người “giữ lửa” cho các loại hình nghệ thuật truyền thống như hát Xoan, ca trù, quan họ, hát văn, tuồng, chèo… – những giá trị kết tinh trí tuệ, tâm hồn và cốt cách Việt Nam.

Ở lĩnh vực nghề thủ công truyền thống, dấu ấn của nghệ nhân hiện hữu trong từng sản phẩm gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, chạm khắc gỗ Đồng Kỵ, đúc đồng Phú Lễ, sơn mài Hạ Thái… Mỗi tác phẩm không chỉ là sản phẩm lao động, mà còn là câu chuyện văn hóa, là tinh hoa được truyền nối qua nhiều thế hệ.

Theo TS. Lê Ngọc Dũng - Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ Kim hoàn Đá quý Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và phát triển Đạo Mẫu Việt Nam cho biết: Theo thống kê đến năm 2024, cả nước có khoảng 4.500 nghệ nhân được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú. Bên cạnh đó là hàng chục nghìn nghệ nhân đang ngày đêm “giữ lửa” tại hơn 5.400 làng nghề truyền thống trên cả nước. Đây là lực lượng quan trọng, góp phần tạo việc làm ổn định cho khoảng 1 triệu lao động, nhất là ở khu vực nông thôn.

Không chỉ mang giá trị văn hóa – xã hội, hoạt động của nghệ nhân và làng nghề còn đóng góp đáng kể cho nền kinh tế. Theo thống kê, giá trị sản xuất từ các làng nghề ước đạt trên 20.000 tỷ đồng mỗi năm. Kim ngạch xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ dao động từ 2,2 - 2,5 tỷ USD/năm với nhiều sản phẩm được tạo tác trực tiếp từ bàn tay tài hoa của các nghệ nhân”.

Bên cạnh đó, TS. Lê Ngọc Dũng cũng nhấn mạnh thêm: “Những con số này cho thấy tiềm năng rất lớn của khu vực thủ công mỹ nghệ và làng nghề truyền thống. Nếu được đầu tư đúng hướng, gắn với du lịch văn hóa, kinh tế sáng tạo và xây dựng thương hiệu quốc gia, nghệ nhân sẽ trở thành một trong những trụ cột của nền kinh tế văn hóa Việt Nam”.

Từ “giữ nghề” đến kiến tạo giá trị mới

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển nhanh chóng của khoa học – công nghệ, vai trò của nghệ nhân cũng đang có những chuyển biến quan trọng. Nếu trước đây, nghệ nhân chủ yếu được nhìn nhận như người bảo tồn nghề truyền thống, thì ngày nay, họ ngày càng trở thành chủ thể đổi mới sáng tạo.

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã mở ra cơ hội và động lực mới cho đội ngũ nghệ nhân. Không ít nghệ nhân đã chủ động tiếp cận công nghệ số, tham gia số hóa di sản, quảng bá sản phẩm qua mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, từ đó mở rộng thị trường trong nước và quốc tế.

Nhiều mô hình sáng tạo đã xuất hiện: nghệ nhân truyền dạy hát then, quan họ, trò chơi dân gian qua nền tảng trực tuyến; nghệ nhân thủ công kết hợp thiết kế hiện đại, vật liệu mới để tạo ra sản phẩm vừa mang hồn cốt truyền thống, vừa đáp ứng thị hiếu đương đại. Sự kết nối giữa nghệ nhân với các nhà thiết kế, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp sáng tạo đang hình thành hệ sinh thái mới, góp phần nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm văn hóa Việt Nam.

Đảng và Nhà nước luôn xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển. Trong chiến lược đó, nghệ nhân giữ vị trí không thể thay thế. Tuy nhiên, để đội ngũ này thực sự phát huy vai trò trong thời kỳ mới, rất cần những chính sách đồng bộ, dài hạn và thực chất.

Bên cạnh đó, cần tăng cường hỗ trợ xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu cho sản phẩm thủ công, đưa sản phẩm của nghệ nhân tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Gắn phát triển làng nghề với du lịch văn hóa, giáo dục trải nghiệm cũng là hướng đi quan trọng, vừa tạo sinh kế bền vững, vừa lan tỏa giá trị văn hóa trong cộng đồng.

Trong thời kỳ hội nhập, bản sắc văn hóa chính là “căn cước” của một quốc gia. Nghệ nhân – với vai trò là người giữ hồn dân tộc, đồng thời cũng là những người kiến tạo giá trị mới, góp phần khẳng định vị thế văn hóa Việt Nam trên bản đồ thế giới.

“Chúng tôi mong muốn Nhà nước, xã hội và các tổ chức cùng chung tay nâng đỡ nghệ nhân, không chỉ bằng sự tôn vinh, mà bằng những hành động cụ thể: hỗ trợ sáng tạo, tiêu thụ sản phẩm, gắn kết với du lịch, giáo dục và thương hiệu quốc gia. Nghệ nhân không chỉ là người của quá khứ, mà là lực lượng của hiện tại và tương lai”, nghệ nhân Ngô Thị Tính - Tổng giám đốc Công ty Cổ phần bánh mứt kẹo Bảo Minh chia sẻ.

Giữ gìn và phát huy vai trò của nghệ nhân chính là giữ gìn mạch nguồn văn hóa dân tộc, đồng thời tạo động lực cho sáng tạo và phát triển bền vững. Trong hành trình đưa đất nước tiến nhanh, tiến mạnh và tiến vững chắc, nghệ nhân sẽ tiếp tục là những “người gác cửa văn hóa”, góp phần làm giàu bản sắc Việt trong kỷ nguyên mới.

Thanh Huyền