Nghệ nhân Lò Thị Thiết: Trọn một đời dệt sắc màu văn hóa

60 năm gắn bó, son sắc với nghề

Một buổi sáng ở Cẩm Tú thường bắt đầu rất chậm. Sương còn vương trên mái nhà, dòng sông Mã lững lờ trôi, mang theo hơi thở của núi rừng. Trong không gian tĩnh lặng ấy, tiếng khung cửi gỗ vang lên nhè nhẹ, đều đều, như nhịp tim của một người đã quen sống cùng nghề hơn nửa đời người.

Ở tuổi ngoài bảy mươi, mái tóc đã bạc theo năm tháng, đôi bàn tay đã in hằn dấu vết thời gian, nhưng mỗi khi ngồi bên khung dệt, nghệ nhân Lò Thị Thiết vẫn giữ được sự tập trung và nhịp điệu thuần thục hiếm thấy. Từng sợi chỉ được luồn qua thoi, từng đường hoa văn hiện lên chậm rãi, mềm mại, như thể ký ức, tâm hồn và tình yêu nghề của bà đang được dệt vào từng tấm vải.

Bà Thiết đến với nghề dệt thổ cẩm từ khi còn rất nhỏ, khi bà mới 14 tuổi. Thuở ấy, trong những ngôi nhà sàn đơn sơ bên dòng sông Mã, tiếng khung cửi là âm thanh quen thuộc của mỗi gia đình. Con gái lớn lên, trước khi biết lo toan việc nhà, đã phải biết se sợi, dệt vải, thêu hoa văn. Nghề dệt không chỉ để may váy, mà còn là cách người phụ nữ gửi gắm tâm hồn, gìn giữ bản sắc dân tộc mình.

Những ngày đầu học nghề, bà Thiết cũng từng vụng về, lóng ngóng như bao cô gái khác. Có lúc hoa văn bị lệch, có khi sợi chỉ rối tung, phải tháo ra dệt lại từ đầu. Nhưng chính sự kiên nhẫn, tỉ mỉ đã giúp bà dần hiểu rằng, dệt thổ cẩm không chỉ cần đôi tay khéo, mà còn cần một trái tim lặng lẽ và bền bỉ. 

Chưa bao giờ bà nghĩ đến việc bỏ nghề. “Còn sức là còn dệt”. Vì theo bà, bỏ nghề đồng nghĩa với việc để mất đi những giá trị mà cha ông đã trao truyền. Chính tình yêu bền bỉ ấy đã giữ bà ở lại với khung cửi, qua bao mùa nắng mưa theo thời gian.

Niềm vui lớn nhất của bà là khi thấy thổ cẩm quê mình được nhiều người biết đến. Những tấm vải không chỉ dùng may trang phục truyền thống, mà còn được sáng tạo thành túi xách, khăn choàng, đồ lưu niệm. Mỗi khi có khách ghé thăm, bà lại chậm rãi kể câu chuyện về nghề, về bản làng, về hành trình 60 năm gắn bó bên khung cửi.

Giờ đây, khi tuổi đã cao, sức khỏe không còn như trước, bà không còn dệt được nhiều như xưa. Nhưng khung cửi vẫn được đặt trang trọng trong nhà, như một người bạn tri kỷ. Với bà, dệt thổ cẩm không chỉ là nghề mưu sinh, mà là lẽ sống, là cách để bà gửi gắm tình yêu với quê hương, với văn hóa dân tộc mình.

Cuộc đời của nghệ nhân dệt thổ cẩm ấy giản dị như chính những sợi chỉ mộc mạc, nhưng lại bền bỉ và giàu ý nghĩa. 60 năm gắn bó với nghề, bà không chỉ dệt nên những tấm vải đẹp, mà còn âm thầm dệt nên sợi dây nối quá khứ với hiện tại, giữ cho hồn thổ cẩm vẫn tiếp tục ngân vang giữa nhịp sống hiện đại.

Đau đáu nỗi lo mai một nghề truyền thống

Nghề dệt thổ cẩm của người Mường ở xã Cẩm Tú, đã tồn tại hàng trăm năm tuổi. Theo những người già ở thôn Kim Mẫm, nghề dệt thổ cẩm có từ lâu đời, do các bà, các mẹ truyền tay nhau. Đồng bào dân tộc Mường ở đây có truyền thống chuẩn bị chăn gối thổ cẩm cho con gái đi lấy chồng làm của hồi môn, vừa để khoe với bên nhà chồng sự khéo léo, đảm đang của cô dâu mới, vừa là cách để báo hiếu cha mẹ, anh em bên chồng. Mỗi cô dâu khi về nhà chồng thường được chuẩn bị vài bộ chăn, màn... đều do chính tay mình dệt. Ngày về nhà chồng, tất cả số chăn, màn, gối đệm... này sẽ được bày trang trọng ở gian giữa nhà như một cách để mọi người bên nhà chồng đánh giá sự trưởng thành, mức độ khéo léo và tính kiên trì, nhẫn nại của nàng dâu mới.

Ngoài ra, cô dâu nhất thiết phải có váy áo đẹp vắt trên sào nơi ngủ của hai vợ chồng trẻ như một biểu tượng về sự cần cù, chịu khó của người phụ nữ. Vậy nên, kỹ thuật dệt của người Mường từ bao đời nay cũng như cách trang trí họa tiết, hoa văn được tiếp nối theo hình thức mẹ truyền cho con gái. Chính vì vậy, mẫu hoa văn được thêu trên trang phục của dân tộc Mường khá đa dạng và thể hiện những nét riêng nhất định của mỗi cá nhân, mỗi xứ Mường. 

Đặc biệt, trong bộ nữ phục của người Mường, cạp váy chiếm vị trí quan trọng trong nền nghệ thuật tạo hình cổ truyền mang bản sắc đặc trưng cho đồng bào Mường nơi đây. 

Nghề dệt thổ cẩm ở Cẩm Tú gắn liền với đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc Mường qua nhiều thế hệ. Những tấm vải thổ cẩm với hoa văn tinh xảo không chỉ phục vụ sinh hoạt hằng ngày mà còn thể hiện bản sắc, tín ngưỡng và tâm hồn của người dân nơi đây. Tuy nhiên, trước sự phát triển của xã hội hiện đại, nghề dệt truyền thống này đang dần bị mai một.

Hiện nay, số người còn gắn bó với nghề dệt thổ cẩm ở xã Cẩm Tú ngày càng ít, chủ yếu là người cao tuổi. Giới trẻ không còn mặn mà với nghề do thu nhập thấp, công việc vất vả và sự cạnh tranh của các sản phẩm công nghiệp. Điều này khiến nhiều khung cửi bị bỏ không, kỹ thuật dệt và hoa văn cổ truyền đứng trước nguy cơ thất truyền.

Vấn đề lớn nhất hiện nay là lớp nghệ nhân am hiểu nghề dệt như nghệ nhân Lò Thị Thiếtngày càng ít đi. Trong khi đó, người trẻ lại không còn mặn mà với những trang phục truyền thống. Nghề dệt thổ cẩm cũng vì thế mà mai một dần theo năm tháng. Những nghệ nhân yêu nghề, tuổi cao cũng dần xa rời chiếc khung cửi. Họ lo rằng mai này những tấm vải nhiều màu sắc hoa văn độc đáo chỉ còn lại trong ký ức của người Mường nơi đây.

Văn Sang