Ngành xuất bản Việt Nam trước "cuộc chiến" bản quyền số

Tại Hội nghị quán triệt và triển khai các giải pháp thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg diễn ra ngày 20/5/2026 tại Hà Nội, các chuyên gia đã đưa ra những số liệu đáng lo ngại. Cụ thể, vấn nạn vi phạm bản quyền trên môi trường số đang gây thiệt hại khoảng 7.000 tỷ đồng mỗi năm đối với ngành nội dung số Việt Nam, bao gồm cả lĩnh vực xuất bản.

Nhiều nhà xuất bản và doanh nghiệp phát hành cho biết doanh thu của họ bị sụt giảm từ 20-30% do tình trạng phát tán trái phép các xuất bản phẩm điện tử. Những nhóm sách bị xâm phạm nhiều nhất hiện nay chủ yếu là sách giáo khoa, sách tiếng Anh, sách văn học, thiếu nhi và sách kỹ năng.

Nếu như trước đây, hành vi vi phạm chủ yếu là in lậu hoặc scan sách giấy sang file PDF đơn giản, thì nay các đối tượng đã chuyển dịch mạnh mẽ sang môi trường số với nhiều hình thức phức tạp.

Các hành vi vi phạm phổ biến hiện nay gồm: chia sẻ trái phép file PDF, EPUB, audiobook; đăng tải toàn bộ nội dung sách dưới hình thức “review”, “chia sẻ kiến thức”; phát sóng trực tiếp đọc toàn bộ nội dung xuất bản phẩm trên mạng xã hội; giả mạo nhà xuất bản hoặc đơn vị phát hành để kinh doanh sách giả, sách lậu với giá thấp nhằm thu hút người tiêu dùng.

Đáng chú ý, nhiều hành vi vi phạm đã chuyển từ hình thức sao chép đơn lẻ sang khai thác nội dung có tổ chức, gắn với cơ chế tạo lượt xem, tương tác và doanh thu trên nền tảng số. Một số website, tài khoản mạng xã hội thường xuyên thay đổi tên miền, sử dụng máy chủ đặt ở nước ngoài hoặc che giấu thông tin định danh nhằm gây khó khăn cho công tác phát hiện và xử lý vi phạm.

Dù cơ quan chức năng đã quyết liệt xử lý (giai đoạn 2015-2022 đã ban hành 656 quyết định xử phạt với số tiền hơn 6,27 tỷ đồng), nhưng hiệu quả vẫn chưa như kỳ vọng. Khó khăn lớn nhất hiện nay nằm ở việc thu thập, lưu trữ và chuẩn hóa chứng cứ số để hoàn thiện hồ sơ pháp lý. Ngoài ra, việc xử lý trên các nền tảng xuyên biên giới vẫn vướng mắc về kỹ thuật và cơ chế phối hợp thực thi pháp luật quốc tế.

Trước thực trạng đó, ông Nguyễn Ngọc Bảo, Phó Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành cho rằng, để triển khai hiệu quả Công điện số 38/CĐ-TTg, ngành xuất bản xác định một số nhiệm vụ trọng tâm như: Tiếp tục đầu tư, phát triển nền tảng công nghệ bảo vệ bản quyền số; thúc đẩy các giải pháp “Make in Vietnam” phục vụ quản trị dữ liệu và truy vết vi phạm; Tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành giữa cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan an ninh mạng, doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp viễn thông và các nền tảng trung gian nhằm phát hiện nhanh, xử lý nhanh vi phạm trên môi trường số.

Bên cạnh đó, tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý, chế tài xử lý vi phạm; nâng cao trách nhiệm của nền tảng trung gian và nhà cung cấp dịch vụ Internet trong việc phối hợp xử lý nội dung vi phạm; Hướng dẫn các nhà xuất bản, doanh nghiệp phát hành chủ động thu thập, lưu trữ chứng cứ số phục vụ xử lý vi phạm; Đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức xã hội về quyền sở hữu trí tuệ; xây dựng thói quen sử dụng xuất bản phẩm có bản quyền, góp phần hình thành môi trường xuất bản số lành mạnh, an toàn và phát triển bền vững.

“Cùng với việc tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm, việc nâng cao năng lực công nghệ để bảo vệ bản quyền số cần được xác định là giải pháp trọng tâm nhằm triển khai hiệu quả chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Công điện số 38/CĐ-TTg” – ông Nguyễn Ngọc Bảo nói.

Nhấn mạnh đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản sẽ góp phần đẩy lùi vấn nạn xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan đối với xuất bản phẩm điện tử, bà Vũ Ngọc Trinh, Phó Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề xuất, trong thời tới, cần xây dựng cơ sở dữ liệu ngành xuất bản đồng bộ, kết nối được với các cơ quan quản lý, nhà xuất bản, cơ sở in và đơn vị phát hành;

Phát triển các nền tảng số dùng chung phục vụ cho hoạt động cấp phép trực tuyến, lưu chiểu điện tử, quản lý xuất bản phẩm và giám sát hoạt động trên môi trường mạng; Đẩy mạnh các công cụ về công nghệ để định hình quản lý vi phạm bản quyền trên hệ thống internet. Ví dụ như AI, Big Data và bảo vệ bản quyền, phân tích được những nhu cầu của bạn đọc. Bên cạnh đó, cần phải đào tạo nguồn nhân lực số.

Việc bảo vệ bản quyền trong kỷ nguyên số không còn là cuộc chiến của riêng ngành xuất bản, mà cần sự chung tay của cả cộng đồng công nghệ, cơ quan quản lý và ý thức của mỗi người sử dụng mạng.

Minh Phương