Ngành thủy sản Việt cần tháo gỡ "điểm nghẽn" để bứt phá

Ngành nông, lâm, thủy sản Việt Nam đã khẳng định vị thế "trụ đỡ" khi đạt kim ngạch hơn 70 tỷ USD trong năm 2025. Tuy nhiên, để hiện thực hóa khát vọng 100 tỷ USD vào cuối năm 2027, toàn ngành cần đạt mức tăng trưởng trung bình 30% trong khoảng 500 ngày tới. Riêng với thủy sản, dự kiến năm 2026 sẽ mang về kim ngạch trên 12 tỷ USD với mức tăng trưởng 10%.

Để bứt tốc, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) nhận định, ngành không thể tiếp tục "giữ công thức cũ" mà bắt buộc phải có một mô hình phát triển khác biệt và bền vững hơn.

Để bứt phá, ngành thủy sản phải đối mặt với 3 bài toán lớn về thị trường, thể chế và thực thi.

Thứ nhất là bài toán thâm dụng lao động. Tình trạng thiếu nhân công tại Đồng bằng sông Cửu Long đang trầm trọng đến mức nhiều doanh nghiệp chỉ vận hành được 50% công suất máy móc do không tuyển đủ người. Sự cạnh tranh từ các chương trình xuất khẩu lao động địa phương khiến nguồn lực cho chế biến trong nước ngày càng khan hiếm.

Thứ hai là điểm nghẽn về nguyên liệu và quy mô. Để tăng kim ngạch từ 12 tỷ USD lên 16 tỷ USD, lượng hàng hóa cần xuất khẩu phải tăng thêm 1 triệu container (từ 1,5 triệu lên 2,5 triệu container). Tuy nhiên, các ngưỡng về môi trường và quy hoạch đất đai hiện nay đang dần chạm tới giới hạn khai thác.

Thứ ba là rào cản kỹ thuật và bảo hộ thương mại. Các thị trường lớn như Mỹ, EU và Nhật Bản liên tục gia tăng tiêu chuẩn xanh và truy xuất nguồn gốc. Điển hình là mặt hàng tôm đang phải đối mặt với các đạo luật bảo hộ quyết liệt từ phía Mỹ.

Trong bối cảnh các thị trường truyền thống siết chặt quy định, việc hoàn tất đàm phán FTA với Hiệp hội Thương mại Tự do châu Âu (EFTA - bao gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein) mở ra một "ngách" đi chiến lược cho thủy sản Việt.

Dù không phải khối thị trường đông dân, EFTA có sức mua rất lớn và nhu cầu ổn định với thực phẩm chất lượng cao. Minh chứng là trong năm 2025, xuất khẩu thủy sản sang Thụy Sĩ đã tăng 15%, trong khi Na Uy đạt mức tăng trưởng ấn tượng 95%.

Các chuyên gia nhấn mạnh, EFTA không phải thị trường để cạnh tranh về giá. Cơ hội thực sự nằm ở các sản phẩm chế biến sâu và giá trị gia tăng như tôm chất lượng cao, cá tra phi lê, cá ngừ và các sản phẩm tiện dụng cho hệ thống bán lẻ. Ngoài ra, đây còn là cơ hội để Việt Nam hợp tác, học hỏi công nghệ nuôi biển và logistics hiện đại từ Na Uy và Iceland.

Để chinh phục các mục tiêu xa hơn, ngành thủy sản cần chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy "sản xuất" sang "kinh tế thủy sản". Việt Nam có thể tận dụng năng lực chế biến hàng đầu để nhập khẩu nguyên liệu tốt từ các nước, thực hiện chế biến sâu và xuất khẩu nhằm tối ưu hóa công suất nhà máy.

Bên cạnh đó, việc áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc số hóa và ứng dụng AI (Big Data) sẽ giúp minh bạch hóa "hồ sơ dữ liệu" sản phẩm, rút ngắn thời gian thông quan qua mô hình "Hải quan thông minh".

Các chuyên gia cũng kiến nghị Chính phủ cần thành lập Tổ công tác chuyên trách do lãnh đạo Chính phủ làm "Nhạc trưởng" để điều phối liên ngành, tháo gỡ rào cản hành chính và chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm trên môi trường số.

Có thể thấy, FTA Việt Nam - EFTA hay mục tiêu 100 tỷ USD không mang lại lợi thế tự động. Cơ hội chỉ thuộc về những doanh nghiệp chủ động chuẩn bị sớm về chất lượng, chứng nhận bền vững và năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe nhất của thị trường toàn cầu.

Minh Anh