Ngành thủy sản tháo gỡ điểm nghẽn, hướng đến mục tiêu 12 tỷ USD

Ngành thủy sản Việt đang đứng trước vận hội lớn

Theo số liệu từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), trong 4 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu thủy sản ước đạt khoảng 3,7 tỷ USD, tăng gần 15% so với cùng kỳ năm trước. Trong 4 tháng qua, Trung Quốc, Nhật Bản và Hoa Kỳ tiếp tục là ba thị trường tiêu thụ thủy sản lớn nhất của Việt Nam, lần lượt chiếm 26,7%, 13,8% và 13% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Đáng chú ý, xuất khẩu thủy sản sang thị trường Trung Quốc tăng mạnh tới 52,3% so với cùng kỳ năm trước, trở thành thị trường có mức tăng trưởng cao nhất trong nhóm 15 thị trường xuất khẩu lớn của ngành. Trong khi đó, xuất khẩu sang Nhật Bản tăng nhẹ 1,8%, còn thị trường Hoa Kỳ ghi nhận mức giảm 7,4%, cũng là thị trường duy nhất sụt giảm trong nhóm các thị trường xuất khẩu chủ lực của thủy sản Việt Nam.

Về cơ cấu sản phẩm, tôm tiếp tục giữ vai trò chủ lực với 1,5 tỷ USD (tăng 15%), chiếm hơn 40% tổng giá trị xuất khẩu toàn ngành. Cá tra cũng tăng trưởng mạnh 19%, đạt 734 triệu USD nhờ lợi thế giá cả phù hợp trong bối cảnh người tiêu dùng thế giới thắt chặt chi tiêu.

Với những kết quả tích cực đó, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký VASEP nhận định: "Ngành thủy sản có cơ hội để phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng 8–10%, kim ngạch trên 12 tỷ USD trong năm 2026 nếu có sự đồng hành, hỗ trợ kịp thời của Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương trong cải cách thể chế, giảm chi phí tuân thủ và xử lý các rào cản thương mại quốc tế".

Các chuyên gia cho rằng dư địa tăng trưởng của thủy sản Việt Nam vẫn còn rất lớn nhờ lợi thế từ các FTA thế hệ mới như EVFTA, CPTPP, UKVFTA hay RCEP. Đây là những hiệp định đang giúp hàng thủy sản Việt Nam mở rộng khả năng tiếp cận các thị trường có mức tiêu thụ cao và thuế suất ưu đãi.

Những "điểm nghẽn" về thể chế và rào cản thương mại cần tháo gỡ?

Bên cạnh những tín hiệu tích cực, ngành thủy sản vẫn đối diện với nhiều rủi ro và thách thức. Trong đó có áp lực cạnh tranh từ các quốc gia cung ứng lớn như Ecuador, Ấn Độ, Indonesia, Thái Lan hay Canada ngày càng gay gắt, nhất là ở các nhóm sản phẩm mà Việt Nam có thế mạnh như tôm, cá thịt trắng và hải sản cao cấp.

Cùng với đó là hệ thống rào cản kỹ thuật, thương mại và môi trường ngày càng dày đặc. Ngoài các vụ kiện chống bán phá giá, chống trợ cấp tại Hoa Kỳ, doanh nghiệp còn phải đáp ứng hàng loạt yêu cầu mới liên quan đến MMPA (Đạo luật Bảo vệ Động vật có vú biển), COA (Giấy chứng nhận sản phẩm đạt yêu cầu xuất khẩu vào Hoa Kỳ), chương trình truy xuất nhập khẩu thủy sản, chứng nhận khai thác điện tử của EU cũng như sức ép từ “thẻ vàng” IUU chưa được gỡ bỏ.

Một khó khăn lớn khác là chi phí sản xuất cao, thiếu hụt lao động và thiếu nguồn nguyên liệu phục vụ chế biến xuất khẩu. Nhiều doanh nghiệp chế biến thủy sản hiện đang thiếu lao động nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp tới công suất nhà máy, tiến độ giao hàng và khả năng mở rộng sản xuất. Lao động địa phương có xu hướng chuyển sang ngành nghề khác hoặc đi xuất khẩu lao động khiến doanh nghiệp gặp khó trong việc duy trì nguồn nhân lực ổn định.

VASEP kiến nghị 6 giải pháp chiến lược để hiện thực hóa mục tiêu 12 tỷ USD

Để hỗ trợ doanh nghiệp vượt khó và đạt mục tiêu 12 tỷ USD, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký VASEP, đã đưa ra các kiến nghị khẩn cấp gửi Chính phủ và các Bộ, ngành.

Thứ nhất, cải cách thể chế và thủ tục hành chính. Sớm sửa đổi các Thông tư 81/2025 và 74/2025 để gỡ khó cho thủ tục chứng nhận xuất khẩu sang EU và Hoa Kỳ; đẩy mạnh số hóa quy trình và thống nhất cách thực hiện giữa các địa phương.

Thứ hai, phát triển nguồn nguyên liệu bền vững. Xây dựng chương trình tổng thể phát triển nguồn nguyên liệu từ nuôi trồng đến khai thác; rà soát lại quy định phân vùng khai thác để phù hợp với thực tiễn nghề cá quy mô nhỏ.

Thứ ba, giải quyết bài toán lao động. Cần có chính sách ổn định nguồn nhân lực, hạn chế tình trạng xuất khẩu lao động ồ ạt tại các vùng trọng điểm chế biến thủy sản.

Thứ tư, hỗ trợ tài chính và tín dụng. Duy trì và mở rộng các gói tín dụng ưu đãi; thành lập Quỹ xúc tiến xuất khẩu ngành hàng để hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng thị trường.

Thứ năm, tháo gỡ quy định môi trường và ATTP. Điều chỉnh các quy định trong Luật An toàn thực phẩm và Luật Bảo vệ môi trường theo hướng quản lý rủi ro, tạo thuận lợi cho hậu kiểm.

Thứ sáu, đẩy mạnh ngoại giao kinh tế. Tăng cường xúc tiến thương mại và hỗ trợ pháp lý giúp doanh nghiệp ứng phó với các vụ kiện phòng vệ thương mại tại các thị trường lớn.

Nếu các kiến nghị về thể chế và hạ tầng được tháo gỡ đồng bộ, ngành thủy sản không chỉ dừng lại ở con số 12 tỷ USD trong năm nay mà còn hướng tới mục tiêu xa hơn là 15–20 tỷ USD/năm trong giai đoạn tới.

Sự cam kết đổi mới công nghệ, phát triển sản phẩm chế biến sâu và tuân thủ các tiêu chuẩn xanh sẽ là chìa khóa để thủy sản Việt Nam giữ vững vị thế trên bản đồ thế giới.

Minh Anh