Ngành sắn Việt Nam và thách thức từ bài toán truy xuất nguồn gốc

Sáng 28/1, tại Hà Nội, Hội Khoa học Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam phối hợp với Hiệp hội Sắn Việt Nam và Tổ chức Forest Trends tổ chức cuộc họp với chủ đề "Chuỗi cung ứng ngành sắn Việt Nam: Thực trạng và thách thức".

Tại cuộc họp, ông Nghiêm Minh Tiến, Chủ tịch Hiệp hội Sắn Việt Nam cho biết, ngành sản xuất, chế biến và thương mại sắn có đóng góp quan trọng trong thương mại nông sản của Việt Nam. Thời gian qua, ngành sắn đã từng bước đầu tư theo hướng thân thiện với môi trường, mở rộng khả năng ứng dụng của sản phẩm.

Việt Nam hiện vừa là nước sản xuất sắn nguyên liệu lớn, vừa là trung tâm chế biến và xuất khẩu sắn quy mô trong khu vực. Tổng nguồn cung sắn nguyên liệu hàng năm đạt trên 18 triệu tấn tươi; trong đó khoảng 58% từ sản xuất trong nước và 42% từ nhập khẩu, chủ yếu từ Lào và Campuchia. Diện tích trồng sắn trong nước khoảng hơn 500.000 ha, cung cấp trên dưới 10 triệu tấn sắn tươi mỗi năm; lượng sắn nhập khẩu tương đương khoảng 8 triệu tấn.

Dù có sản lượng xuất khẩu lớn, chuỗi cung ứng ngành sắn đang bộc lộ nhiều lỗ hổng, đặc biệt là khả năng truy xuất nguồn gốc. Đây là yêu cầu bắt buộc khi các thị trường quốc tế, điển hình là Liên minh châu Âu, áp dụng Quy định chống mất rừng (EUDR).

Theo ông Hà Công Tuấn, Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam, khó khăn lớn nhất hiện nay trong việc đảm bảo truy xuất nguồn gốc của ngành sắn nằm ở khâu nguyên liệu, bao gồm cả nguồn cung từ nông hộ trong nước và sắn nhập khẩu.

Sắn trong nước chủ yếu trồng nhỏ lẻ, thu mua qua thương lái nên thiếu thông tin về hoạt động sử dụng đất và giao dịch. Các doanh nghiệp nhập khẩu sắn từ Lào và Campuchia thường thiếu bằng chứng về vùng trồng và các giao dịch chính thức. Tại một số địa phương, việc mở rộng diện tích trồng sắn tự phát vẫn diễn ra, gây lo ngại về tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng.

Chia sẻ về giải pháp, ông Nguyễn Vinh Quang, đại diện Tổ chức Forest Trends cho rằng, để đảm bảo truy xuất nguồn gốc, ngành sắn cần tái cấu trúc chuỗi cung hiện nay, tăng cường kiểm soát khâu sản xuất, đặc biệt là quản lý việc sử dụng đất; từng bước chuyển các hoạt động phi chính thức sang chính thức, minh bạch hóa toàn bộ chuỗi và đảm bảo đầy đủ bằng chứng phục vụ truy xuất nguồn gốc.

Ở góc độ cộng đồng doanh nghiệp, ông Nghiêm Minh Tiến khẳng định, doanh nghiệp ngành sắn cam kết hướng tới xây dựng chuỗi cung minh bạch, đáp ứng yêu cầu về bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường và truy xuất nguồn gốc; đồng thời kiến nghị các cơ quan quản lý sớm có hướng dẫn cụ thể và cơ chế hỗ trợ phù hợp để doanh nghiệp thực hiện hiệu quả các yêu cầu mới.

Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách quan trọng nhằm định hướng phát triển bền vững ngành sắn, nổi bật là Đề án "Phát triển bền vững ngành hàng sắn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050", cùng với các cơ chế khuyến khích liên kết sản xuất, phát triển phù hợp.

Tuy nhiên, việc triển khai các chính sách này trên thực tế còn nhiều hạn chế, thiếu hướng dẫn cụ thể, thiếu công cụ giám sát và chưa tạo được các động lực đủ mạnh để thúc đẩy các tác nhân trong chuỗi cung tuân thủ các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, minh bạch và bảo vệ rừng.

Chính phủ cũng đã trọng tâm ưu tiên vào thực hiện việc truy xuất sản phẩm, trong đó nhấn mạnh mục tiêu năm 2026 các hàng hóa nông lâm sản của Việt Nam và xuất khẩu ra nước ngoài cần thực hiện truy xuất nguồn gốc. Đây là những yếu tố then chốt để giảm thiểu rủi ro, chống mất rừng, duy trì thị trường xuất khẩu và bảo đảm sinh kế bền vững cho hàng triệu hộ trồng sắn trong tương lai.

Minh Phương