Ngành lúa gạo Việt Nam và bài toán nâng cao giá trị bền vững

Giá gạo xuất khẩu Việt Nam đứng đầu trong nhóm 5 quốc gia

Năm 2025 đánh dấu một cột mốc quan trọng khi Việt Nam xuất khẩu khoảng 8,06 triệu tấn gạo, chính thức vượt qua Thái Lan để trở thành nước xuất khẩu gạo lớn thứ 2 thế giới. Tiếp nối đà tăng trưởng đó, bước sang đầu tháng 5/2026, thị trường lúa gạo nội địa và xuất khẩu bắt đầu có những tín hiệu phục hồi tích cực.

Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), giá gạo xuất khẩu của Việt Nam hiện đang đứng đầu trong nhóm 5 quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới. Cụ thể, gạo Jasmine được chào bán ở mức 513-517 USD/tấn, tăng khoảng 30 USD so với tháng trước; gạo thơm 5% tấm cũng tăng khoảng 5-7%, đạt mức 510-520 USD/tấn. So với cùng kỳ năm ngoái, giá gạo 5% tấm hiện cao hơn khoảng 100 USD/tấn.

Ông Đỗ Hà Nam – Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam nhận định, lợi thế của Việt Nam không chỉ ở giá bán mà còn ở cơ cấu sản phẩm đa dạng, với tỷ trọng gạo thơm và gạo chất lượng cao (như ST, OM, DT...) ngày càng chiếm ưu thế và được thị trường quốc tế ưa chuộng.

Ngành lúa gạo đang phải đối mặt với ba nhóm áp lực lớn

Tuy nhiên, đằng sau những con số ấn tượng về kim ngạch là những nỗi lo hiện hữu. Tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông lâm thủy sản ngày 8/5 vừa qua, các chuyên gia cho rằng xuất khẩu đứng nhóm đầu thế giới, nhưng gần 20 triệu người trồng lúa vẫn thuộc nhóm thu nhập thấp.

Theo đó, ngành lúa gạo đang phải đối mặt với ba nhóm áp lực lớn. Áp lực thứ nhất, biến động giá và tâm lý thị trường. Cụ thể, dù giá có sự phục hồi trong tháng 5, nhưng tính chung 4 tháng đầu năm 2026, giá xuất khẩu bình quân chỉ đạt 468 USD/tấn, giảm khoảng 10% so với mức 508 USD/tấn của năm 2025.

Ông Đỗ Hà Nam thẳng thắn chỉ ra: "Chỉ cần xuất hiện thông tin Philippines giảm nhập khẩu, nhiều doanh nghiệp lập tức bán ra ồ ạt để giữ thị phần, kéo giá gạo đi xuống. Người chịu thiệt nhiều nhất vẫn là nông dân".

Tiếp đến là nguồn cung giảm và chi phí sản xuất tăng. Theo đó, diện tích gieo cấy lúa Đông Xuân 2026 giảm 1,3% do chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Bên cạnh đó, xung đột tại Trung Đông khiến giá phân bón, xăng dầu tăng cao, đẩy chi phí sản xuất và logistics lên mức khó kiểm soát.

Áp lực cuối cùng là cạnh tranh gay gắt và rủi ro thiên tai. Các thị trường truyền thống như Indonesia có dấu hiệu chững lại hoặc ngừng nhập khẩu trong năm 2026, trong khi sự cạnh tranh giá từ Ấn Độ và Thái Lan ngày càng khốc liệt.

Đặc biệt, cảnh báo về một đợt "siêu" El Nino vào nửa cuối năm 2026 đang đe dọa trực tiếp đến sản lượng, tương tự như đợt thiên tai năm 2016 từng khiến Việt Nam mất trắng 700.000 tấn lúa.

Chiến lược thay đổi tư duy từ "sản lượng" sang "giá trị"

Để khắc phục các tồn tại và nâng cao vị thế hạt gạo, Hiệp hội Lương thực Việt Nam và các chuyên gia đã đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất là nâng cao vai trò chủ động của nông dân. Cần xây dựng cơ chế để nông dân có thể trữ lúa thông qua hợp tác xã hoặc kho của doanh nghiệp, thay vì phải bán tháo lúa tươi tại ruộng. VFA cũng kiến nghị ngân hàng xây dựng cơ chế ứng vốn cho nông dân sau thu hoạch để họ chủ động thời điểm bán hàng với giá tốt nhất.

Thứ hai là tháo gỡ nút thắt logistics và thị trường. Chính phủ cần tăng cường đàm phán với Trung Quốc và Philippines để giảm bớt các rào cản kỹ thuật như hạn ngạch hay giấy phép FBF. Đồng thời, cần làm việc với các hãng tàu để ổn định lịch trình, hỗ trợ container rỗng và đầu tư hạ tầng kho bãi tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Thứ ba là xây dựng thương hiệu quốc gia và sản xuất bền vững. Ông Đỗ Hà Nam nhấn mạnh: "Ngành gạo Việt Nam không thể mãi mạnh về sản lượng nhưng yếu về quyền định giá". Giải pháp là phải bảo đảm tính thuần chủng của giống, kiểm soát chất lượng đồng bộ và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Song song đó, việc tiếp tục triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, giảm phát thải được xem là "chìa khóa" để giảm chi phí sản xuất và giúp ngành lúa gạo thích ứng với biến đổi khí hậu cũng như các yêu cầu khắt khe của thị trường quốc tế.

Với sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân, kỳ vọng ngành lúa gạo Việt Nam năm 2026 sẽ không chỉ vượt qua các thách thức ngắn hạn mà còn tạo lập được nền tảng phát triển bền vững trong dài hạn.

Minh Anh