Ngành chè Việt Nam phục hồi ấn tượng, kiến tạo giá trị cao trong chuỗi toàn cầu

Tín hiệu phục hồi và "điểm nghẽn" giá xuất khẩu

Bước sang năm 2026, ngành chè đón nhận những tín hiệu phục hồi tích cực. Theo số liệu từ Cục Hải quan, tháng 1/2026 ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng với lượng xuất khẩu tăng 28% và trị giá tăng 27% so với cùng kỳ năm trước.

Tuy nhiên, một thực tế tồn tại lâu nay là giá chè Việt Nam vẫn đang ở "vùng trũng" của thế giới. Trong khi giá bình quân toàn cầu đạt khoảng 2.600 USD/tấn, chè Việt chỉ dao động từ 1.644 – 1.737 USD/tấn (tương đương 55-65% mức trung bình).

Nguyên nhân chính là do cơ cấu xuất khẩu vẫn phụ thuộc tới 94% vào chè xanh sao sấy phổ thông và xuất khẩu thô dạng bao tải lớn, thiếu thương hiệu quốc tế.

Năm 2025 - 2026 chứng kiến sự dịch chuyển mạnh mẽ trong bản đồ xuất khẩu chè. Cụ thể, với thị trường truyền thống, tỷ trọng tại Pakistan sụt giảm mạnh từ 35,2% xuống còn 7,5% do khó khăn về ngoại tệ và logistics.

Tuy nhiên, xuất khẩu sang Philippines lại ghi nhận mức tăng kỷ lục ba chữ số (hơn 500% về lượng); các thị trường Nga, Ấn Độ, Ba Lan cũng phục hồi mạnh. Trong khi đó, Thái Lan hiện chiếm hơn 34% thị phần lượng chè nhập khẩu từ Việt Nam nhờ sự lên ngôi của xu hướng trà xanh pha lạnh.

Sự thay đổi này buộc các doanh nghiệp phải chủ động tìm kiếm thị trường ngách và các phân khúc yêu cầu chất lượng cao hơn thay vì phụ thuộc vào một vài bạn hàng cũ.

Chế biến sâu và tương lai của ngành chè Việt

Xu hướng tiêu dùng toàn cầu đang định nghĩa lại trà không chỉ là thức uống mà là sản phẩm hỗ trợ sức khỏe. Theo đó, thị trường trà đóng chai (RTD) dự báo đạt 70,85 tỷ USD vào năm 2034. Đây là cơ hội vàng để Việt Nam đầu tư vào công nghệ chiết xuất, bột hòa tan và tinh chất trà.

Với sản phẩm cao cấp, ngành chè cần đa dạng hóa sang bạch trà, hồng trà, trà lên men (Kombucha) và các loại trà chức năng giàu polyphenol, catechin. Đáng chú ý, ứng dụng IoT trong kiểm soát vi khí hậu và Blockchain trong truy xuất nguồn gốc đang trở thành "giấy thông hành" để vào các thị trường khó tính như EU và Bắc Mỹ.

Một trong những mũi nhọn để thâm nhập phân khúc Fine Tea (trà thượng hạng) tại châu Âu và Mỹ chính là chè Shan Tuyết cổ thụ. Với lợi thế sinh trưởng ở độ cao trên 800m tại Hà Giang, Yên Bái và đạt tiêu chuẩn hữu cơ tự nhiên, loại trà này có giá bán cao gấp nhiều lần trà thông thường. Việc xây dựng chỉ dẫn địa lý và kể câu chuyện văn hóa di sản sẽ giúp chè Việt thoát mác "nguyên liệu giá rẻ".

Chiến lược tái cấu trúc chuỗi giá trị chè của Việt Nam giai đoạn 2026 - 2030 là xác lập mục tiêu ổn định sản lượng ở mức 1,2 - 1,4 triệu tấn búp tươi, tập trung hoàn toàn vào chất lượng. Để đạt được mục tiêu này, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ (Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh việc hình thành các hợp tác xã quy mô lớn và liên kết chặt chẽ giữa nhà máy với vùng nguyên liệu.

Đồng thời, việc đạt được các chứng nhận bền vững như Rainforest Alliance, Organic hay tuân thủ quy định chống phá rừng (EUDR) là điều kiện tiên quyết để kiến tạo giá trị mới trên bản đồ thương mại toàn cầu.

Minh Anh