Nâng tầm giá trị sầu riêng Việt, xây dựng hệ sinh thái bền vững

Ngày 16/8, trong khuôn khổ Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026, UBND tỉnh Đắk Lắk tổ chức Hội nghị Diễn đàn “Kết nối sản xuất, tiêu thụ sầu riêng – Hệ sinh thái sầu riêng bền vững”.

Báo cáo tại hội nghị cho thấy, Đắk Lắk hiện là một trong những vùng sản xuất sầu riêng trọng điểm của cả nước. Năm 2025 toàn tỉnh có khoảng 41.000 ha sầu riêng, trong đó diện tích cho sản phẩm hơn 26.000 ha, sản lượng đạt 446.214 tấn. Dự kiến năm 2026, sản lượng sầu riêng của tỉnh khoảng 500.000 tấn.

Đến nay, Đắk Lắk có 280 mã số vùng trồng được phê duyệt với diện tích khoảng 7.500 ha; 253 mã số vùng trồng với diện tích khoảng 6.532 ha đang chờ phê duyệt. Tỉnh có 41 cơ sở đóng gói quả tươi xuất khẩu được phê duyệt, cùng 16 cơ sở đóng gói sầu riêng đông lạnh.

Năm 2025, Việt Nam xuất khẩu sầu riêng đạt khoảng 3,86 tỷ USD, tăng hơn 20% so với năm 2024. Trung Quốc tiếp tục là thị trường xuất khẩu chủ yếu của sầu riêng Đắk Lắk, chiếm khoảng 70% tổng sản lượng dự kiến của tỉnh.

Tuy nhiên, ngành hàng vẫn đối mặt với không ít thách thức, trong đó có sản xuất còn manh mún, liên kết giữa vùng trồng, cơ sở đóng gói và doanh nghiệp chưa chặt chẽ; một số chủ thể chưa duy trì đầy đủ các yêu cầu về quy trình sản xuất, kiểm soát sinh vật gây hại, ghi chép nhật ký và truy xuất nguồn gốc. Đặc biệt, quy định kỹ thuật từ các nước nhập khẩu ngày càng khắt khe.

Việc Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) siết chặt kiểm tra dư lượng kim loại nặng Cadimi (Cd) và chất màu Vàng O (Auramine O) từ năm 2024 đến nay đặt ra áp lực lớn cho toàn chuỗi giá trị. Trong khi đó, năng lực kiểm định tại chỗ của địa phương còn thiếu, hạ tầng kho lạnh, công nghệ bảo quản sau thu hoạch và chế biến sâu chưa đáp ứng kịp thời đà tăng trưởng sản lượng.

Trước những thách thức đó, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cảnh báo: "Chỉ cần thị trường Trung Quốc có sự thay đổi nhỏ về chính sách hoặc nhu cầu tiêu thụ thì kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam có thể bị ảnh hưởng đáng kể".

Về phía Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Thứ trưởng Võ Văn Hưng cho rằng, ngành sầu riêng cần chuyển từ tư duy mùa vụ sang tư duy ngành hàng; từ chạy theo sản lượng sang nâng cao chất lượng, giá trị và xây dựng thương hiệu quốc gia.

Ông đề nghị triển khai hiệu quả Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP của Chính phủ về đơn giản hóa thủ tục liên quan đến mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm gắn với trách nhiệm.

Cùng với giữ vững thị trường Trung Quốc và mở rộng các thị trường như Ấn Độ, ngành hàng sầu riêng cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ, chế biến sâu và logistics nhằm nâng cao giá trị trên mỗi đơn vị diện tích.

Cũng tại hội nghị, ông Nguyễn Anh Sơn cho biết sản lượng sầu riêng dự kiến năm nay hơn 2 triệu tấn. Tuy nhiên trên 90% kim ngạch xuất khẩu hiện tập trung vào Trung Quốc. Đây là thị trường trọng điểm cần duy trì, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro cao khi chính sách, tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc nhu cầu thay đổi.

Vì vậy, ông cho rằng các tác nhân trong chuỗi giá trị cần chủ động tăng cường năng lực, tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật và kiểm soát nghiêm ngặt mọi công đoạn để đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu.

Về giải pháp, ông đề nghị sớm hoàn thiện Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 38/2026/NĐ-CP, quy định rõ cơ chế giám sát sau cấp mã, phân cấp quản lý cho địa phương, quy trình xử lý vi phạm, tạm dừng, thu hồi và khôi phục mã số. Cùng với đó, cần xây dựng quy trình kiểm soát an toàn thực phẩm đối với sầu riêng tươi xuất khẩu; rà soát danh mục phân bón nhằm hạn chế cadimi; hoàn thiện quy trình canh tác, hướng dẫn sử dụng phân bón hợp lý và cải tạo đất để giảm khả năng hấp thụ cadimi.

Ông Sơn cũng yêu cầu tăng công suất phòng thử nghiệm; đồng thời làm việc với Trung Quốc nhằm giảm tần suất kiểm tra và mở rộng hệ thống phòng thử nghiệm được chấp thuận; tổ chức đoàn công tác cấp Bộ sang Trung Quốc để tháo gỡ rào cản kỹ thuật…Về dài hạn, cần hoàn thiện khung pháp lý, chuẩn hóa tiêu chuẩn và quy trình kỹ thuật; quy định rõ trách nhiệm doanh nghiệp trong kiểm soát chất lượng; nâng cấp cơ sở dữ liệu kết nối mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói với địa phương và cửa khẩu.

Đồng thời, địa phương cần quy hoạch lại vùng nguyên liệu, thúc đẩy liên kết chuỗi minh bạch, xây dựng hệ thống cảnh báo dịch hại và rủi ro an toàn thực phẩm; nhà vườn, cơ sở đóng gói và doanh nghiệp chủ động kiểm tra cadimi, vàng O và các chỉ tiêu khác.

Về thị trường, ông Sơn cho rằng cần tiếp tục đàm phán mở rộng thị trường (Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Canada, Hàn Quốc, Úc…), xúc tiến thương mại tại Anh, Pháp, Hà Lan, UAE và tổ chức các sự kiện quảng bá tại thị trường mục tiêu.

Một hướng đi quan trọng là tăng tỷ trọng đông lạnh và chế biến sâu như múi cấp đông, sầu riêng sấy, bột sầu riêng, qua đó giảm phụ thuộc xuất khẩu tươi và nâng giá trị gia tăng. Cùng với đó là phát triển logistics lạnh, kho bảo quản, xây dựng thương hiệu quốc gia gắn với vùng trồng và lợi thế mùa vụ. Củng cố liên kết giữa vùng trồng – cơ sở đóng gói – kiểm dịch – xuất khẩu; khuyến khích doanh nghiệp đầu tư trở lại vùng nguyên liệu, hỗ trợ kỹ thuật, xây dựng truy xuất nguồn gốc và bảo đảm tuân thủ yêu cầu thị trường.

Tại "thủ phủ" sầu riêng Đắk Lắk, tỉnh cam kết sẽ không đứng ngoài cuộc. Ông Đỗ Hữu Huy, Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk khẳng định: "Chính quyền chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang phục vụ và kiến tạo... lấy sự thịnh vượng của người dân làm thước đo cuối cùng".

Dịp này, tỉnh Đắk Lắk đã trao 9 biên bản ghi nhớ hợp tác đầu tư phát triển chuỗi giá trị sầu riêng với tổng trị giá gần 9.000 tỷ đồng, minh chứng cho quyết tâm nâng tầm ngành hàng này.

Tú Anh