Nâng tầm giá trị hạt gạo Việt từ sản xuất xanh và chuỗi cung ứng bền vững

Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 5 tháng đầu năm 2026, Việt Nam đã xuất khẩu khoảng 4,5 triệu tấn gạo, mang về 2,09 tỷ USD. Đáng chú ý, dù khối lượng tăng 6,6% so với cùng kỳ năm 2025, nhưng giá trị kim ngạch lại giảm 3,6%.

Nguyên nhân chính nằm ở giá xuất khẩu bình quân chỉ đạt khoảng 467,6 USD/tấn, giảm 9,6% so với năm trước. Philippines vẫn là thị trường tiêu thụ lớn nhất, chiếm 46,9% thị phần, tiếp sau là Trung Quốc (17,8%) và Ghana (7,5%).

Mặc dù giá gạo 5% tấm của Việt Nam có nhịp tăng nhẹ vào đầu tháng 6/2026 (lên mức 415-420 USD/tấn) do lo ngại hiện tượng El Nino ảnh hưởng đến sản lượng, nhưng áp lực cạnh tranh từ các đối thủ như Ấn Độ và Thái Lan vẫn rất lớn.

Thực tế thị trường cho thấy lợi thế cạnh tranh của hạt gạo đang dịch chuyển từ "giá rẻ, lượng nhiều" sang chất lượng, tính minh bạch và phát triển bền vững. Các thị trường nhập khẩu cao cấp ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, khả năng truy xuất nguồn gốc và quy trình sản xuất thân thiện với môi trường.

Điểm sáng trong bức tranh này là các dòng gạo chất lượng cao như Đài Thơm 8, OM18 hiện vẫn chiếm gần 50% tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Điều này cho thấy định hướng nâng cao chất lượng giống và tổ chức vùng nguyên liệu trong những năm qua đang đi đúng hướng, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng quốc tế.

Sản xuất phát thải thấp không còn là mục tiêu môi trường đơn thuần mà đã trở thành yêu cầu kinh tế cấp thiết. Với Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long, ngành lúa gạo Việt Nam đang ghi nhận những chuyển biến tích cực trên đồng ruộng.

Nông dân đã bắt đầu thay đổi tập quán canh tác: giảm giống, tiết kiệm phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và ứng dụng công nghệ như drone, cảm biến môi trường.

Tính đến nay, khoảng 70.000 tấn gạo mang nhãn hiệu "Gạo Việt xanh, phát thải thấp" đã được xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Nhật Bản, châu Âu và châu Úc. Đây là minh chứng cho việc hạt gạo Việt đã bắt đầu đáp ứng được những tiêu chuẩn khắt khe nhất về dấu chân carbon – một tiêu chí cạnh tranh mới trên toàn cầu.

Để nâng tầm giá trị hạt gạo, các chuyên gia nhấn mạnh việc cần phải thay đổi tư duy quản trị: chuyển từ quản lý từng khâu rời rạc sang quản trị toàn bộ chuỗi giá trị.

Đại biểu Huỳnh Văn Thòn, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Hội Nông dân Việt Nam khóa VIII, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Lộc Trời cho rằng: “Hệ thống truy xuất cần bao phủ toàn bộ chuỗi từ giống, vật tư đầu vào, canh tác, thu hoạch, thu mua, chế biến đến lưu thông. Khi dữ liệu được kết nối đầy đủ, cơ quan quản lý mới có thể giám sát sớm, phát hiện rủi ro và xử lý đúng đối tượng, đồng thời bảo vệ doanh nghiệp làm ăn chân chính và người tiêu dùng", ông Huỳnh Văn Thòn chia sẻ.

Một điểm đáng chú ý được ông nhấn mạnh là tăng cường hiệu lực quản lý ở cấp cơ sở. Theo đó, cấp tỉnh giữ vai trò điều phối, còn cấp xã là nơi trực tiếp nắm bắt tình hình sản xuất và biến động thị trường. Thực tế cho thấy nhiều vấn đề như chất lượng vật tư, mùa vụ hay thu mua chỉ có thể phát hiện kịp thời ở cấp cơ sở. Nếu không gắn quản lý chuỗi với năng lực thực thi tại địa bàn, hiệu quả sẽ khó bền vững.

Liên quan đến truy xuất nguồn gốc, ông cho rằng cần gắn với cơ chế xác thực dữ liệu và liên thông hệ thống dữ liệu quốc gia. Khi đó, tem truy xuất không chỉ là dấu hiệu nhận diện mà trở thành căn cứ xác thực, phục vụ hậu kiểm và chống gian lận thương mại.

Bên cạnh đó, bài toán vốn tiếp tục là điểm nghẽn. Hiện nông dân vẫn phụ thuộc nhiều vào tín dụng phi chính thức, trong khi doanh nghiệp phải tự xoay vòng nguồn lực lớn để bao tiêu. Chỉ cần dòng tiền chậm hoặc lệch nhịp, chuỗi liên kết dễ bị đứt gãy. Vì vậy, cần cơ chế tín dụng ưu đãi trực tiếp cho nông dân trên cơ sở hợp đồng liên kết và dữ liệu sản xuất minh bạch, qua đó giảm phụ thuộc vốn ngoài hệ thống và tăng ổn định chuỗi.

Theo ông Huỳnh Văn Thòn, khi chuỗi giá trị được tổ chức minh bạch, có truy xuất đầy đủ, kỷ luật sản xuất rõ ràng và dòng vốn ổn định, người tiêu dùng Việt Nam hoàn toàn có thể tiếp cận gạo chất lượng cao đạt chuẩn quốc tế ngay trong nước.

“Mọi việc suy cho cùng đều phải quay về bữa cơm của người dân. Nếu chuỗi giá trị được tổ chức minh bạch hơn, truy xuất rõ ràng hơn, kỷ luật sản xuất chặt chẽ hơn và dòng vốn lành mạnh hơn, người Việt hoàn toàn có thể tiếp cận gạo chất lượng cao ngay trong nước”, ông Huỳnh Văn Thòn nói.

Minh Anh