Minh bạch dữ liệu là “chìa khóa” để cà phê Việt vượt rào cản EUDR

Liên minh châu Âu đang điều chỉnh lộ trình triển khai Quy định chống phá rừng (EUDR) theo hướng linh hoạt hơn nhằm giảm áp lực cho doanh nghiệp và các quốc gia xuất khẩu. Theo cập nhật mới nhất từ EU, thời điểm áp dụng đầy đủ EUDR được lùi tới ngày 30/12/2026.

Động thái này được đánh giá là “khoảng đệm” quan trọng với các nước xuất khẩu nông sản lớn vào châu Âu, trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên, giới chuyên gia nhấn mạnh việc gia hạn không đồng nghĩa với nới lỏng tiêu chuẩn.

Theo EUDR, các mặt hàng như cà phê, cao su, gỗ, ca cao, dầu cọ, đậu tương hay thịt bò khi xuất khẩu vào EU phải chứng minh không liên quan đến hoạt động phá rừng sau ngày 31/12/2020. Doanh nghiệp phải cung cấp dữ liệu vùng trồng, tọa độ địa lý, hồ sơ truy xuất và thông tin pháp lý liên quan tới quá trình sản xuất. Hiện tại, Việt Nam vẫn được xếp vào nhóm quốc gia “rủi ro thấp” về mất rừng, nhưng trách nhiệm giải trình và minh bạch chuỗi cung ứng vẫn là yêu cầu bắt buộc.

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay đối với ngành cà phê Việt Nam là tình trạng chồng lấn dữ liệu. Theo ông Thái Như Hiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (Vicofa), thực tế một hộ nông dân có thể tham gia nhiều chương trình chứng nhận của các doanh nghiệp khác nhau.

Điều này dẫn đến việc một diện tích và một sản lượng thực tế nhưng lại xuất hiện trong cơ sở dữ liệu của nhiều đơn vị. Nếu EU phát hiện tổng khối lượng khai báo vượt quá sản lượng thực tế của vườn trồng, tất cả các doanh nghiệp liên quan đều đối mặt với rủi ro bị quy kết vi phạm và trả lại hàng.

Bên cạnh đó, hiện diện tích cà phê được chứng nhận mới chỉ chiếm khoảng 30% tổng diện tích, phần lớn còn lại vẫn là “vùng mù” về dữ liệu. Nhiều doanh nghiệp vẫn còn lúng túng, chưa xác định rõ vùng nguyên liệu của mình có nằm trên đất lâm nghiệp hay không.

Trong bối cảnh mới, tư duy kinh doanh cần chuyển dịch từ bán nguyên liệu thô sang bán giá trị và thương hiệu gắn liền với sự bền vững. Dữ liệu truy xuất nguồn gốc không chỉ là công cụ để tuân thủ pháp lý mà còn là lợi thế cạnh tranh trong đàm phán quốc tế.

Ông Thái Như Hiệp nhấn mạnh: “Khi doanh nghiệp có đầy đủ thông tin về nhà máy, công nghệ, vùng trồng và định vị, khả năng đàm phán giá với đối tác sẽ tốt hơn”. Việc chủ động đầu tư hệ thống dữ liệu, rà soát thực địa bằng thiết bị di động để cập nhật tọa độ là khoản đầu tư bắt buộc nếu muốn tham gia cuộc chơi toàn cầu.

Để vượt qua “rào cản” EUDR, không một doanh nghiệp riêng lẻ nào có thể tự giải quyết bài toán dữ liệu. Vai trò điều phối của cơ quan quản lý địa phương là cực kỳ quan trọng trong việc rà soát, đối chiếu để xử lý tình trạng chồng lấn dữ liệu giữa các doanh nghiệp.

Theo đó, về phía Nhà nước, cần xây dựng hạ tầng dữ liệu nền, chuẩn hóa và xác thực thông tin đất đai, lâm nghiệp. Việc chồng xếp lớp dữ liệu ranh giới rừng với cơ sở dữ liệu vùng trồng sẽ giúp xác định ngay các khu vực rủi ro.

Về phía doanh nghiệp, cần thay đổi tư duy, xây dựng văn hóa kinh doanh minh bạch và chủ động rà soát chuỗi cung ứng thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các tổ chức chứng nhận.

EU hiện chiếm khoảng 38-40% kim ngạch xuất khẩu cà phê của Việt Nam. Vì vậy, EUDR không chỉ là rào cản kỹ thuật mà còn là phép thử về năng lực chuyển đổi chuỗi cung ứng của doanh nghiệp Việt. Những doanh nghiệp thích ứng sớm sẽ có cơ hội giữ thị trường giá trị cao, trong khi các đơn vị chậm chuyển đổi có nguy cơ bị đẩy xuống phân khúc thấp hơn trong chuỗi xuất khẩu nông sản toàn cầu.

Minh Anh