Lửa gốm Phù Lãng: Chuyện những người thợ không cho phép mình buông tay

Câu chuyện khó khăn của làng gốm Phù Lãng không phải mới, nhưng hơn một năm trở lại đây, sức ép chồng chất. Những hộ chuyên sản xuất chum, vại, bình cảnh… vốn phụ thuộc nhiều vào khách trồng cây cảnh, nay gần như “đứt” đầu ra khi thiên tai dồn dập khiến nhà vườn giảm mạnh đơn hàng.

Nếu trước đây, chỉ vài tháng đã đốt được 2–3 lò, thì nay nhiều cơ sở phải chờ tới hơn một tháng mới gom đủ sản phẩm cho một mẻ nung. Chi phí tăng nhưngThị trường thu hẹp, gốm truyền thống – vốn nặng, thô, ít họa tiết – càng khó tiêu thụ. Những chum nước, vại muối dưa hay bình trang trí mang vẻ mộc mạc của Phù Lãng không còn được đặt hàng nhiều như trước. lợi nhuận gần như không còn. Có hộ đành ngưng sản xuất; thợ trẻ bỏ lò, vào khu công nghiệp để kiếm thu nhập ổn định hơn.

Không muốn để nghề “nguội”, một số cơ sở đã mạnh dạn đầu tư máy dập, máy in họa tiết, máy lu đất… để mở rộng sang dòng sản phẩm trang trí, đồ phong thủy hoặc gốm mỹ thuật. Những khoản đầu tư hàng trăm triệu đồng, thậm chí tiền tỷ, được trông đợi sẽ mở ra hướng phát triển mới.

Nhưng thị trường giảm sâu khiến máy móc… phủ bụi. Sản phẩm làm ra chủ yếu vẫn là những mặt hàng phổ thông: chậu nhỏ, niêu đất, bình mini — vừa để duy trì hoạt động, vừa để giữ chân những lao động còn lại.

Một chủ cơ sở chia sẻ: “Lò nung gas, máy ép dẻo đầu tư cả tỷ bạc, giờ chỉ chạy cầm chừng. Đơn hàng nhiều khi ba tuần mới có một.”

Không có đơn hàng, việc thuê thợ thành xa xỉ. Nhiều xưởng chỉ giữ lại 1–2 lao động thân tín; các công đoạn từ tạo hình đến nung đều do người nhà. Gốm Phù Lãng đặc trưng bởi chất đất đỏ óng ánh, nhưng nguồn đất sét trong vùng nay gần như kiệt. Người thợ phải mua đất từ Quảng Ninh, Bắc Giang — vừa xa, vừa đắt.

Gỗ đốt lò – thứ quyết định sắc men “hun củi” làm nên hồn gốm Phù Lãng – cũng hiếm dần và giá tăng cao. Chỉ tính riêng chi phí đốt một lò đã đội lên nhiều lần so với trước.

Nhiều nghệ nhân thở dài: làm nghề vì đam mê thì được, chứ để sống bằng nghề thì ngày càng khó hơn.

Giữa vòng xoáy khó khăn, Phù Lãng cần hơn cả máy móc hay công nghệ: cần sự quan tâm — từ thị trường, từ khách hàng — để hồi sinh dòng gốm đất đỏ, men củi, chạm khắc tay mang hồn dân tộc.

Hơn nữa, cần hỗ trợ về đất sét, nguyên liệu, lò nung thân thiện môi trường, đồng thời khuyến khích lớp trẻ tham gia — qua nghệ thuật, du lịch trải nghiệm, sáng tạo mẫu mã mới để phù hợp với thời đại. 

Vì nếu không — ngọn lửa nơi bờ sông Cầu ấy có nguy cơ chỉ âm ỉ, thậm chí tắt lịm — và cùng với nó, đi một phần hồn quê Bắc bộ.

Chị Trần Thị Thanh, chủ cơ sở gốm Thành Thanh, là một trong những người như thế. Sinh ra trong gia đình có hơn nửa thế kỷ làm gốm, chị gắn bó với đất, lò và men từ thuở bé. Dù khó khăn kéo dài, chị vẫn không nghĩ đến chuyện bỏ nghề:

“Gốm là máu thịt. Bỏ nghề thì thương lắm. Dù ít khách, mình vẫn làm, vì còn làm nghĩa là còn giữ được nếp của cha ông.”

Tình yêu nghề – chứ không phải thu nhập – chính là thứ giúp những lò gốm Phù Lãng vẫn đỏ lửa. Gốm Phù Lãng không phải chỉ là sản phẩm; đó là hồn cốt của một làng Việt. Trong lúc thị trường còn nhiều thử thách, những lò gốm vẫn âm ỉ cháy, nhắc nhớ rằng có những giá trị chỉ tồn tại được khi con người còn tha thiết giữ gìn, thì ngọn lửa truyền thống ấy vẫn chưa bao giờ tắt.

Hoàng Anh (theo Công Thương)