Lễ hội Điện Huệ Nam: Điểm hẹn văn hoá tâm linh đặc sắc trong dòng chảy di sản Huế

Chú trọng bảo tồn gắn với chuyển đổi số và du lịch văn hoá

Hội thảo là diễn đàn khoa học chuyên sâu, quy tụ trí tuệ của nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản lý cũng như cộng đồng thực hành nhằm đánh giá toàn diện và tìm giải pháp căn cơ cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị của di sản này. Ban tổ chức đã nhận được 51 bài tham luận chuyên sâu của các đại biểu với 4 nhóm chủ đề chính:

Chủ đề 1: Lễ hội Điện Huệ Nam, từ truyền thống đến hiện đại, với một số tham luận tiêu biểu như “Định vị tầm giá trị di sản văn hoá phi vật thể Lễ hội Điện Huệ Nam – những vấn đề trong quá trình phát triển của TS. Nguyễn Vi Khải (nguyên thành viên Ban Nghiên cứu của Thủ tướng); nhà nghiên cứu Trần Đại Vinh với "Sự hình thành tín ngưỡng Thờ Mẫu Tứ Phủ tại Huế"; nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa – nguyên Giám đốc Sở Văn hóa thông tin Thừa Thiên Huế – với tham luận "Điện Huệ Nam: biểu tượng dung hợp tín ngưỡng dân gian Chăm - Việt ở Huế"…

Chủ đề 2: Bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội Điện Huệ Nam với một số bài viết tiêu biểu của TS. Lê Công Sơn (PGĐ Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế) về "Phát huy giá trị nghi lễ thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tại Điện Huệ Nam trong đời sống đương đại: nhìn từ tiếp cận cộng đồng và chuyển đổi số"; TS. Nguyễn Tiến Dĩnh (Ủy viên Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ) với tham luận “Một số ý kiến về hệ giá trị và giải pháp cơ bản để bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội Điện Huệ Nam gắn với phát triển du lịch bền vững trong đời sống đương đại Việt Nam hiện nay"...

Chủ đề 3: Để di sản thực sự sống trong đời sống đương đại với tham luận tiêu biểu từ tác giả Yến Chi với chủ đề “Để di sản thực sự sống trong đời sống đương đại”; tác giả Lê Minh Nhân – Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế với tham luận “Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản Lễ hội Điện Huệ Nam trong đời sống đương đại”…

Chủ đề 4: Về cơ chế, chính sách tổ chức quản lý để phát huy giá trị di sản, nổi bật với tham luận “Xây dựng, triển khai đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể trong danh mục quốc gia và các danh sách của UNESCO” của TS. Nguyễn Viết Cường, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Bộ VH-TT-DL; KTS. Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế với chủ đề “Quản lý nhà nước đối với lễ hội Điện Huệ Nam trong đời sống đương đại: từ ghi danh di sản quốc gia đến lộ trình hồ sơ đề cử UNESCO”; TS. Lê Ngọc Dũng, Viện trưởng Viện nghiên cứu và phát triển Đạo Mẫu Việt Nam với tham luận “Vai trò của Viện Nghiên cứu và Phát triển Đạo Mẫu Việt Nam trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam, Tứ Phủ trong kỷ nguyên mới của dân tộc”...

Theo KTS. Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, Lễ hội Điện Huệ Nam (điện Hòn Chén) từ lâu đã khẳng định vị thế là một điểm hẹn văn hóa tâm linh đặc sắc, không thể tách rời trong dòng chảy di sản của Cố đô Huế. Đây không chỉ là không gian thực hành tín ngưỡng mà còn là tấm gương phản chiếu sự dung hòa sâu sắc giữa tín ngưỡng bản địa và các yếu tố lịch sử qua nhiều thời kỳ.

“Thành phố Huế đã và đang nỗ lực phát huy vai trò, vị thế của một vùng đất có bề dày văn hóa lịch sử, với những thành tố văn hóa đa dạng, nhằm hiện thực hóa định hướng của Đảng, Nhà nước về xây dựng thành phố Huế trực thuộc Trung ương trên nền tảng bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa”, ông Trung nói.

Trên cơ sở các tham luận và ý kiến trao đổi, ông Trung cho hay có thể nhận diện một số nhóm vấn đề lớn mà nhiều đại biểu quan tâm, cần được cơ quan quản lý, giới nghiên cứu và cộng đồng thực hành tiếp tục đi sâu luận bàn.

Đầu tiên là giữ tính thiêng trong thực hành hầu đồng, tránh biến tướng, thương mại hoá tín ngưỡng. Nhiều ý kiến, đặc biệt từ các thanh đồng, chủ điện, nghệ nhân trực tiếp thực hành nghi lễ hầu đồng tại Điện Huệ Nam, đặt ra câu hỏi cốt lõi: làm thế nào để giữ được tính thiêng, sự trang nghiêm và đúng khuôn mẫu truyền thống của nghi lễ, trong bối cảnh lễ hội ngày càng thu hút đông đảo công chúng và truyền thông? Bên cạnh đó là nguy cơ trục lợi, biến tướng tâm linh hay những biểu hiện thực hành lệch chuẩn được nhiều đại biểu cảnh báo là thách thức trực tiếp đối với giá trị cốt lõi của di sản.

Vấn đề tiếp theo là trao quyền tự quản cho cộng đồng chủ thể thực hành. Nhiều tham luận cũng nhấn mạnh vai trò của các ban đại diện thanh đồng, chủ điện, thủ nhang trong việc tự điều chỉnh, giám sát lẫn nhau và trao truyền nghi lễ đúng truyền thống. Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo không gian, hỗ trợ hạ tầng và hành lang pháp lý, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng phát huy vai trò tự quản.

Bảo tồn gắn với chuyển đổi số và du lịch văn hoá là vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm nhất. Các ý kiến tập trung vào ứng dụng nền tảng số trong quảng bá, bảo vệ di sản; xây dựng Lễ hội Điện Huệ Nam thành sản phẩm du lịch văn hoá tâm linh có thương hiệu trong các kỳ Festival Huế trên nguyên tắc giữ nguyên vẹn giá trị cốt lõi, lấy chiều sâu văn hoá để thu hút khách.

Các nhà quản lý từ Trung ương đến địa phương cũng tập trung phân tích về thể chế, chính sách pháp luật và kinh nghiệm thực tiễn trong quản lý lễ hội quy mô lớn, hướng tới hoàn thiện đề án quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị di sản gắn với lộ trình xây dựng hồ sơ đề cử UNESCO ghi danh lê hội Điện Huệ Nam; cũng như vấn đề đảm bảo giao thông, an ninh trật tự trong bối cảnh quy mô lễ hội lên tới 30.000 người tham gia.

Ông Hoàng Việt Trung nhấn mạnh rằng hội thảo đóng vai trò cầu nối giữa lý luận và thực tiễn. Các bài tham luận là tiếng nói trách nhiệm của cả một cộng đồng đối với di sản tín ngưỡng, tinh thần của dân tộc.

"Kết quả hội thảo là cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng để các cơ quan chức năng thành phố Huế nói riêng, cơ quan quản lý văn hoá nói chung có những hoạch định chính sách chính xác, phù hợp, đảm bảo phát huy rực rỡ vai trò, vị thế của Lễ hội Điện Huệ Nam trong đời sống đương đại", ông Trung nêu.

Cân bằng giữa mục tiêu kinh tế và bảo đảm "tính thiêng"

TS Lê Ngọc Dũng, Uỷ viên Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam, Viện trưởng Viện nghiên cứu và phát triển Đạo Mẫu Việt Nam cho rằng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là một di sản văn hóa đặc sắc, kết tinh những giá trị lịch sử, văn hóa, đạo đức, tín ngưỡng và nhân văn của dân tộc.

Đáng chú ý, trong hệ thống các không gian thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của Việt Nam, Lễ hội Điện Huệ Nam là một trong những lễ hội tiêu biểu, mang bản sắc riêng của vùng đất Cố đô Huế.

Khác với nhiều trung tâm thờ Mẫu ở khu vực Bắc Bộ, tín ngưỡng thờ Mẫu tại Huế là kết quả của quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa tín ngưỡng dân gian Việt với văn hóa cung đình triều Nguyễn và văn hóa bản địa miền Trung. Chính quá trình tiếp biến đó đã tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc, nơi yếu tố tâm linh, nghệ thuật và lễ hội hòa quyện thành một chỉnh thể thống nhất.

Tuy nhiên, theo ông Dũng, bên cạnh những kết quả tích cực, Lễ hội Điện Huệ Nam cũng đang chịu tác động từ quá trình phát triển du lịch và truyền thông số. Sự gia tăng nhanh chóng của lượng khách hành hương và khách du lịch đặt ra yêu cầu phải cân bằng giữa mục tiêu phát triển kinh tế với việc bảo đảm tính thiêng của không gian tín ngưỡng.

“Đó là bài toán không chỉ của riêng Huế mà còn là vấn đề chung đối với nhiều di sản văn hóa phi vật thể ở Việt Nam hiện nay. Nếu quá nhấn mạnh yếu tố khai thác du lịch mà xem nhẹ giá trị văn hóa cốt lõi thì di sản rất dễ bị "sân khấu hóa", mất đi tính nguyên gốc và vai trò của cộng đồng chủ thể”, ông Dũng nhìn nhận.

Từ thực tiễn nêu trên, TS Lê Ngọc Dũng nhấn mạnh cần tập trung hoàn thiện cơ chế, chính sách về quản lý di sản văn hóa phi vật thể; tăng cường phối hợp giữa ngành văn hóa, chính quyền địa phương và cộng đồng nhằm bảo đảm các hoạt động thực hành tín ngưỡng diễn ra đúng quy định của pháp luật và phù hợp với bản chất của di sản.

“Mọi hoạt động bảo tồn chỉ thực sự bền vững khi chính cộng đồng – những người trực tiếp thực hành và trao truyền di sản – được tham gia vào quá trình quản lý, tổ chức và giám sát các hoạt động liên quan”, ông Dũng nói.

TS. Nguyễn Tiến Dĩnh - Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ nhận định, Lễ hội Điện Huệ Nam mang nhiều nét độc đáo, khác biệt so với nghi thức tín ngưỡng của các trung tâm Đạo Mẫu ở Bắc Bộ. Vì thế, có thể xem đây là kiệt tác văn hóa tâm linh, là viên ngọc quý trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam.

Còn theo TS. Lê Thị Minh Lý, nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VH-TT-DL), hiện là Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, việc xây dựng hồ sơ Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na cần được thực hiện bài bản, làm rõ sự giao thoa văn hóa, hội nhập hài hòa trong thực hành tín ngưỡng của người Việt và người Chăm. 

Hoài Phong