Làng nghề tre Xuân Lai: Thăng hoa hồn tre Việt

Nghề làm tre trúc ở xã Xuân Lai (huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh) không biết có tự bao giờ. Chỉ biết rằng, bao thế hệ người Xuân Lai sinh ra, lớn lên đã in sâu trong kí ức hình ảnh cây tre chất ngất quanh làng, tiếng đục đẽo kì cạch rộn rã.

Từ xa xưa, người dân Xuân Lai đã dùng tre trúc để làm nhà, giường, bàn ghế, vật dụng sinh hoạt… Dần dần, với yêu cầu ngày càng cao của thị trường, người làm nghề ở Xuân La sáng tạo thêm nhiều sản phẩm mới: bình phong, xích đu, kệ để đồ…. Thợ Xuân Lai cũng dựng cả những công trình nhà ở, quán xá bằng tre trúc theo yêu cầu khách hàng.

Điểm khác biệt của sản phẩm tre trúc Xuân La so với sản phẩm tre trúc các địa phương khác đó là sản phẩm tre trúc Xuân La có nhiều sắc độ khác nhau, từ đen bóng đến nâu cánh gián, nâu nhạt, vàng…. được tạo nên bằng kỹ thuật hoàn toàn tự nhiên chứ không sơn phết tạo màu. 

Cây tre trúc mua về từ một số tỉnh sẽ được ngâm dưới ao nước khoảng 6 tháng để tránh mối mọt, tăng độ dẻo dai. Sau khi vớt lên, người ta cạo bỏ lớp vỏ hay gọi là cạo tinh tre rồi hơ lửa để nắn cho thẳng. Cây tre đạt yêu cầu sau đó được đưa vào lò hun khói từ 8- 12 ngày để đạt theo màu sắc mong muốn. Vật liệu dùng để tạo khói là rơm trộn bùn. Quá trình hun khiến cây tre được sấy khô trở nên rất nhẹ, bền chắc, giữ màu trong nhiều năm.

Sau khi hun, người thợ sẽ phải thực hiện nhiều công đoạn nữa mới ra được thành phẩm. Ở Xuân Lai, mỗi người thợ đảm nhận 1 công đoạn. Nam giới đảm nhận phần kỹ thuật khó như đục đẽo, lên khung, phụ nữ làm công đoạn nhẹ hơn: xếp nan, thắt nút….

Sản phẩm tre trúc Xuân Lai chất lượng tốt, có dóng đều thẳng, không sâu, mấu nhỏ, chắc chắn, được chăm chút tỉ mỉ nên thị trường rất ưa chuộng. Hiện nay, xu hướng sống xanh ngày càng phát triển nên các sản phẩm nội thất tre trúc Xuân Lai mang vẻ đẹp dung dị, mộc mạc, gần gũi nhưng không kém phần sang trọng, càng có sức hút mạnh mẽ, đặc biệt rất an toàn do cách chế tác hoàn toàn tự nhiên.

Nói về sự sáng tạo của người thợ Xuân Lai, không thể không kể đến sản phẩm độc đáo – Tranh tre hun khói. Là sản phẩm “sinh sau đẻ muộn” nhưng tranh tre hun khói nhanh chóng góp phần tạo nên thương hiệu “Làng tre trúc Xuân Lai”.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Kỷ (xã Xuân Lai), cho biết, để hoàn thành 1 bức tranh tre hun khói phải mất từ 6-7 tháng kể từ khâu đầu tiên chọn tre, ngâm tre, hun khói, ghép mảnh, vẽ, cạo tạo hình, phủ bóng, đóng khung. Làm tranh tre đòi hỏi người thợ phải có khiếu nghệ thuật, chứ không đơn thuần giống như làm sản phẩm truyền thống: Bàn ghế, giá sách, xích đu...

Với đặc trưng có giá trị sử dụng và nghệ thuật cao, dung dị, gần gũi mà rất tinh tế, sản phẩm tre trúc Xuân Lai không chỉ được người dân trong nước đón nhận mà còn được bè bạn quốc tế rất ưa chuộng.

Mang trong mình truyền thống văn hóa vùng đất địa linh nhân kiệt, người Xuân Lai luôn tự hào về nghề truyền thống từ tre trúc của cha ông trao truyền. Hiện nay, xã Xuân Lai có khoảng 250 hộ làm nghề tre trúc trong đó 45 hộ chuyên sản xuất sản phẩm thủ công mỹ nghệ cao cấp. Nghề truyền thống giúp đời sống kinh tế của Xuân Lai phát triển, giàu có.

Năm 2014, Xuân Lai được UBND tỉnh Bắc Ninh công nhận là làng nghề truyền thống. Năm 2016, sản phẩm tre trúc Xuân Lai được Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.

Thảo Nguyên