Kiến nghị giám sát tối cao việc thực hiện Nghị quyết số 57

Giám sát năng lực kiến tạo phát triển 

Tại Diễn đàn của Quốc hội về hoạt động giám sát, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học, Công nghệ Việt Nam Trần Tuấn Anh khẳng định Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đã tạo ra bước ngoặt có ý nghĩa chiến lược trong tư duy phát triển đất nước, xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, hoạt động giám sát của Quốc hội có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hoàn thiện thể chế, chính sách, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, tháo gỡ rào cản và khơi thông nguồn lực, góp phần đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực phát triển đất nước.

Theo đó, ông Trần Tuấn Anh nhấn mạnh, yêu cầu đặt ra trong giai đoạn tới là chuyển từ tư duy quản lý hoạt động khoa học sang tư duy kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; từ quản lý đầu vào sang quản trị theo kết quả và tác động. Hoạt động giám sát của Quốc hội cần chuyển mạnh từ giám sát tuân thủ sang giám sát kiến tạo phát triển, lấy việc hoàn thiện thể chế, giải phóng nguồn lực, thúc đẩy tự chủ khoa học - công nghệ và chuyển hóa tri thức thành năng lực cạnh tranh quốc gia làm mục tiêu cốt lõi. Trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, vai trò giám sát của Quốc hội cần được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với yêu cầu hoàn thiện thể chế.

Ông Tuấn Anh cho rằng Việt Nam có đội ngũ nhà khoa học tâm huyết, có nhiều kết quả nghiên cứu giá trị, có nền tảng nghiên cứu cơ bản được tích lũy qua nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, để các tiềm lực đó trở thành năng lực công nghệ quốc gia, cần có thể chế phù hợp về tài chính, tự chủ, nhân lực, sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, hạ tầng nghiên cứu, dữ liệu khoa học và liên kết viện nghiên cứu - trường đại học - doanh nghiệp. 

"Đối với khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, pháp luật không thể chỉ đi sau để điều chỉnh thực tiễn đã ổn định, mà cần tạo không gian thử nghiệm có kiểm soát, cho phép các mô hình mới được kiểm chứng, đánh giá, hoàn thiện và nhân rộng. Đây là vai trò rất quan trọng của Quốc hội trong việc chuyển từ tư duy lập pháp quản lý sang tư duy lập pháp phát triển", Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học, Công nghệ Việt Nam nhấn mạnh.

Cùng với đó, giám sát của Quốc hội cần góp phần nâng cao vị thế của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hệ thống ưu tiên phát triển quốc gia. 

Nếu trước đây khoa học và công nghệ nhiều khi được nhìn nhận như một lĩnh vực hỗ trợ, thì hiện nay, với sự quan tâm ngày càng lớn của Quốc hội trong lập pháp, phân bổ nguồn lực và giám sát, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được đặt đúng hơn trong vai trò là động lực chính của phát triển. Đây là sự thay đổi có ý nghĩa chiến lược, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW và định hướng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Trong giai đoạn tới, vai trò giám sát của Quốc hội không chỉ giám sát việc thực hiện chính sách khoa học và công nghệ, mà cần giám sát năng lực kiến tạo phát triển; không chỉ xem xét việc tuân thủ pháp luật, mà cần đánh giá khả năng của pháp luật trong việc giải phóng nguồn lực sáng tạo; không chỉ quyết định nguồn lực, mà cần giám sát hiệu quả chuyển hóa nguồn lực đó thành năng lực công nghệ, năng lực đổi mới sáng tạo và sức cạnh tranh quốc gia.

Giám sát việc chuyển giao công nghệ từ phòng thí nghiệm đến thị trường

Qua thực tiễn hoạt động của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học, Công nghệ Việt Nam Trần Tuấn Anh gợi mở một số nhiệm vụ trọng tâm phát huy vai trò giám sát của Quốc hội, góp phần thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Trong đó, Quốc hội cần giám sát việc hình thành cơ chế đầu tư dài hạn cho nghiên cứu cơ bản, bảo đảm khoa học nền tảng không bị hành chính hóa, ngắn hạn hóa hoặc thương mại hóa một cách cơ học.

Lý do là nghiên cứu cơ bản là nền móng của tự chủ khoa học và công nghệ; không có nghiên cứu cơ bản mạnh, quốc gia khó có thể làm chủ công nghệ lõi, công nghệ nguồn và công nghệ chiến lược. Các đột phá lớn trong công nghệ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ lượng tử, công nghệ vũ trụ đều bắt nguồn từ quá trình tích lũy tri thức cơ bản lâu dài.

Quốc hội cần giám sát việc chuyển đổi từ mô hình “đề tài phân tán” sang mô hình “chương trình nghiên cứu chiến lược theo sứ mệnh”. Hiện nay, nhiều nhiệm vụ khoa học còn phân tán, quy mô nhỏ, thời gian ngắn, thiếu cơ chế đặt hàng theo sứ mệnh quốc gia. Việc liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước chưa đủ chặt chẽ để giải quyết các bài toán lớn. Quốc hội cần giám sát việc chuyển đổi từ mô hình “đề tài phân tán” sang mô hình “chương trình nghiên cứu chiến lược theo sứ mệnh”, trong đó Nhà nước đặt hàng các nhiệm vụ lớn, dài hạn, có mục tiêu rõ ràng về năng lực công nghệ cần hình thành.

Ông Trần Tuấn Anh cũng cho rằng, Quốc hội cần giám sát việc chuyển giao công nghệ từ phòng thí nghiệm đến thị trường. Thực tế cho thấy, một trong những vấn đề căn bản của hệ thống khoa học và công nghệ Việt Nam là khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng. Đây là nội dung cần được Quốc hội giám sát chuyên sâu, bởi nếu không tháo gỡ được, khoa học sẽ khó trở thành động lực trực tiếp thúc đẩy phát triển của quốc gia.

Cùng với đó, Quốc hội cần giám sát việc thực thi các cơ chế về nguồn nhân lực khoa học. Hiện nay, cơ chế tiền lương, thu nhập, tuyển dụng, bổ nhiệm, đánh giá cán bộ khoa học trong khu vực công lập còn thiếu linh hoạt. Chính sách thu hút nhà khoa học trẻ xuất sắc, chuyên gia quốc tế, trí thức Việt Nam ở nước ngoài chưa đủ sức cạnh tranh. Quốc hội cần giám sát việc ban hành và thực thi các cơ chế đặc thù về nhân tài khoa học, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược; đồng thời giám sát việc xây dựng môi trường làm việc bảo đảm tự do học thuật, liêm chính khoa học...

Bên cạnh đó, Quốc hội cần giám sát việc xây dựng hạ tầng nghiên cứu quốc gia, cơ sở dữ liệu khoa học quốc gia, cơ chế chia sẻ thiết bị lớn, phòng thí nghiệm trọng điểm và hạ tầng tính toán phục vụ nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo.

Từ yêu cầu phát triển đất nước và thực tiễn hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, ông Trần Tuấn Anh kiến nghị Quốc hội khóa XVI xem xét đưa vào chương trình giám sát tối cao chuyên đề: “Việc thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”.

Chuyên đề này cần được thiết kế như một chương trình giám sát chiến lược, không chỉ giám sát việc triển khai một nghị quyết chuyên đề của Đảng, mà còn giám sát năng lực thể chế hóa, tổ chức thực thi, phân bổ nguồn lực và tạo đột phá phát triển của hệ thống chính sách quốc gia.

Văn Sang