Khơi thông nguồn lực di sản, kiến tạo không gian sáng tạo Thủ đô

Thay đổi tư duy văn hóa là trung tâm của sự phát triển

Điểm nhấn quan trọng nhất của Nghị quyết 02-NQ/TW chính là sự thay đổi căn bản về mặt tư duy phát triển. Thay vì chỉ nhìn văn hóa ở góc độ bảo tồn, gìn giữ, Nghị quyết đã đặt văn hóa vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Nghị quyết là bước cập nhật quan trọng về tư duy chiến lược trong bối cảnh đất nước bước sang giai đoạn phát triển mới.

Điểm đáng chú ý là Nghị quyết đặt văn hóa ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, xác định “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo” là giá trị cốt lõi xuyên suốt, vừa là nguồn lực nội sinh, vừa là sức mạnh mềm của Thủ đô. Đây là bước tiến quan trọng trong định hướng phát triển dài hạn.

Nghị quyết cũng chỉ rõ hướng đi rất đáng chú ý, đó là chuyển hóa di sản thành “tài sản sống”, gắn phát triển văn hóa với du lịch, thiết kế, nghệ thuật; hình thành các “mạch sáng tạo”, các cực sáng tạo theo trục “Di sản - Tri thức - Công nghệ”; đồng thời xây dựng sản phẩm và thương hiệu văn hóa Thủ đô mang tầm quốc tế. Đây chính là cách tiếp cận của công nghiệp văn hóa hiện đại.

Đồng quan điểm, chuyên gia truyền thông văn hóa Nguyễn Đình Thành nhận định rằng khi văn hóa được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển, Hà Nội sẽ kích hoạt được sức mạnh “mềm vô tận” để tạo ra giá trị kinh tế thực thụ.

Việc chuyển hóa di sản thành “tài sản sống”, gắn kết với du lịch, thiết kế và nghệ thuật sẽ hình thành nên các “mạch sáng tạo” theo trục “Di sản - Tri thức - Công nghệ”. Đây chính là cách tiếp cận hiện đại của ngành công nghiệp văn hóa mà Hà Nội đang hướng tới.

"Đánh thức" các di sản bằng trải nghiệm mới và công nghệ

Thực hiện định hướng chiến lược của Trung ương, nhiều di sản tại Hà Nội đã và đang được “đánh thức”, trở thành những không gian văn hóa sáng tạo độc đáo.

Hoàng thành Thăng Long đã trở thành không gian sáng tạo hấp dẫn với các sản phẩm như tour đêm “Giải mã Hoàng thành Thăng Long”, không gian số “Kinh đô Thăng Long” và tour “Ký ức cột cờ” mới đưa vào khai thác cuối năm 2025. Dịp Tết Bính Ngọ vừa qua, khu di sản này đã thu hút tới 18.000 lượt du khách.

Di tích Nhà tù Hỏa Lò là một ví dụ tiêu biểu khi xây dựng thành công tour đêm với loạt chương trình “Đêm thiêng liêng”, khai thác từ năm 2020. Đến nay, chương trình này vẫn là điểm sáng trong khai thác di sản về đêm, thường xuyên “cháy vé”.

Tại Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, việc ứng dụng công nghệ trong bảo tồn và phát huy giá trị di tích được đẩy mạnh. Các sản phẩm như tour đêm “Tinh hoa đạo học”, số hóa tư liệu, không gian trải nghiệm số… giúp du khách tiếp cận di sản theo cách hiện đại, sinh động.

Theo Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, Thủ đô hiện có 6.489 di tích các loại đã được kiểm kê, là địa phương có số lượng di tích lớn nhất cả nước. Tiến sĩ Nguyễn Viết Chức, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long cho rằng, với nguồn tài nguyên di sản dồi dào, Hà Nội có nhiều điều kiện thuận lợi để biến di sản thành nguồn lực phát triển. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là tìm được sự hài hòa giữa bảo tồn và sáng tạo.

Khơi thông cơ chế và thu hút nguồn lực công - tư

Để văn hóa thực sự là “căn cốt hình thành bản lĩnh, trí tuệ và sức vươn của Hà Nội”, các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục đẩy mạnh các mô hình hợp tác công – tư trong lĩnh vực văn hóa. Ví dụ, việc xây dựng các chương trình biểu diễn thực cảnh tại các khu danh thắng hay phát triển kinh tế đêm gắn với văn hóa cần sự nhập cuộc mạnh mẽ của các nhà đầu tư chiến lược.

Theo GS.TS Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long cho rằng, để biến văn hóa thành lợi thế cạnh tranh, Hà Nội vẫn phải tiếp tục khai thông những rào cản, những vướng mắc về mặt thể chế, chính sách nhằm thu hút các nguồn lực xã hội, kể cả khu vực tư nhân, các tổ chức phi chính phủ cho phát triển văn hóa. Bên cạnh đó, cũng cần có các giải pháp đồng bộ trong đào tạo nguồn nhân lực cho phát triển công nghiệp văn hóa.

Theo bà, một trong những thành phần vô cùng quan trọng trong phát triển chính là thu hút sự tham gia của doanh nghiệp, nhất là những doanh nghiệp lớn.

“Tại các quốc gia như Hàn Quốc hay Nhật Bản, các tập đoàn lớn là động lực chính thúc đẩy công nghiệp văn hóa. Ở Việt Nam, xu hướng các doanh nghiệp lớn bắt đầu chọn văn hóa làm lĩnh vực đầu tư trụ cột đang dần hình thành. Khi có sự đồng hành của khu vực tư nhân, các dự án văn hóa sẽ có thêm nguồn lực tài chính và tư duy quản trị hiệu quả để phát triển”, GS.TS Từ Thị Loan nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, việc áp dụng công nghệ số được coi là chìa khóa để bứt phá. Chuyên gia Nguyễn Đình Thành phân tích, Hà Nội cần thực hiện số hóa di sản theo 3 giai đoạn: điện tử hóa, số hóa tương tác và cuối cùng là số hóa toàn diện để biến di sản thành tài sản số trong thế giới ảo.

Nghị quyết 02-NQ/TW không chỉ là một văn bản chính sách mà còn là định hướng chiến lược để di sản trở thành những không gian “sống”, nơi quá khứ và hiện tại giao thoa. Việc hình thành các trung tâm sáng tạo từ di sản như Cổ Loa, Văn Miếu, Hoàng thành sẽ góp phần xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa bền vững.

Theo Chủ tịch Hiệp hội UNESCO thành phố Hà Nội Trương Minh Tiến, Thủ đô cần coi trọng việc khuyến khích tài năng trẻ và đổi mới tư duy để tiệm cận với xu hướng thế giới. Khi thể chế thông thoáng và con người được tự do sáng tạo, Hà Nội sẽ không chỉ là “trái tim của cả nước” mà còn trở thành một trung tâm sáng tạo có sức lan tỏa quốc tế.

Minh Phương