Khơi dậy mạnh mẽ sức sáng tạo và khát vọng cống hiến của thế hệ trẻ Việt Nam

Tại lễ chào mừng Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam và Hội nghị triển khai công nghệ chiến lược diễn ra sáng 18/5, Thủ tướng Lê Minh Hưng nêu rõ, yêu cầu phát triển đất nước đã xác định KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là nền tảng, là động lực, là đột phá chiến lược hàng đầu để bước vào giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Ban Chấp hành Trung ương có Kết luận số 18-KL/TW ngày 02/4/2026 về Kế hoạch phát triển KTXH, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026-2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng "2 con số", trong đó nhấn mạnh chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng mới lấy phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính.

Để đạt được mục tiêu đó, Thủ tướng Lê Minh Hưng đề nghị tập trung phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia với 5 định hướng chiến lược. Trọng tâm là triển khai hiệu quả các công nghệ và sản phẩm chiến lược theo các quyết định mới ban hành, lấy Bộ Khoa học và Công nghệ làm hạt nhân phối hợp cùng các bộ, ngành, địa phương.

Đặc biệt, Thủ tướng yêu cầu chuyển mạnh sang tư duy hiệu quả thực chất, lấy sản phẩm đầu ra và mức độ thương mại hóa phục vụ trực tiếp các bài toán lớn của đất nước làm thước đo đánh giá kết quả. 

"Chính phủ tin tưởng rằng, với trí tuệ Việt Nam, bản lĩnh Việt Nam cùng với khát vọng vươn lên của dân tộc Việt Nam, chúng ta nhất định sẽ từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược, nâng cao năng lực tự chủ quốc gia và khẳng định vị thế Việt Nam trong kỷ nguyên số và phải quyết tâm cao nhất làm bằng được, thực hiện bằng được mục tiêu này", Thủ tướng Lê Minh Hưng phát biểu.

Bộ trưởng Bộ KH-CN Vũ Hải Quân đã thẳng thắn định vị lại vai trò mang tính sống còn của hoạt động đổi mới sáng tạo đối với tương lai phát triển bền vững của đất nước.

Bộ trưởng Quân nhấn mạnh, KH-CN và hoạt động sáng tạo ngày nay không còn dừng lại ở vai trò của một lĩnh vực hỗ trợ phát triển thuần túy. Nó đã thực sự vươn lên, trở thành nền tảng cốt lõi của tăng trưởng nhanh và vững chắc, là động lực trực tiếp để nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia cũng như chất lượng cuộc sống của nhân dân. Đây cũng chính là điều kiện tiên quyết để đảm bảo tính tự chủ, tự cường của đất nước trong một thế giới đầy biến động nhanh chóng, phức tạp và khó dự báo trước.

Ông Quân khẳng định việc khơi thông nguồn lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo phải được nâng tầm, trở thành một ưu tiên chiến lược hàng đầu trong giai đoạn phát triển mới của đất nước. Đối với vai trò của Nhà nước, việc khơi thông này trước hết phải bắt đầu từ việc hoàn thiện hệ thống thể chế phát triển theo hướng hiện đại, minh bạch, ổn định. Chúng ta phải dứt khoát đổi mới mạnh mẽ tư duy quản lý khoa học và công nghệ cũ kỹ.

Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính thuần túy mà phải chuyển sang kiến tạo phát triển; không chỉ tập trung vào việc kiểm soát rủi ro mà phải chủ động tạo không gian cho các thử nghiệm mới; không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ kinh phí nghiên cứu đơn thuần mà phải thúc đẩy hình thành một thị trường công nghệ sôi động. KH-CN vốn là một lĩnh vực mang tính đặc thù cao, nơi luôn gắn liền với tính chưa chắc chắn và hoàn toàn có khả năng đối mặt với thất bại. Nếu các cơ quan quản lý chỉ tư duy theo lối an toàn tuyệt đối, chúng ta sẽ không bao giờ tạo ra được những bệ phóng mang tính đột phá cho các doanh nghiệp, các start-up Việt Nam phát triển.

Doanh nghiệp Việt Nam muốn đi nhanh, đi xa và phát triển bền vững thì bắt buộc phải dũng cảm đầu tư cho tri thức, công nghệ và con người để thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Nhà nước cam kết sẽ tiếp tục ưu tiên hàng đầu việc hỗ trợ các đơn vị tiên phong phát triển các lĩnh vực công nghệ chiến lược mang tính thời đại như trí tuệ nhân tạo, chip bán dẫn, công nghệ sinh học, dữ liệu lớn, hạ tầng số, công nghệ năng lượng mới và sản xuất thông minh.

PGS.TS. Bùi Thế Duy, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội khẳng định, để đưa các nghiên cứu công nghệ chiến lược vào thực tiễn, việc cấp thiết lúc này là cởi bỏ tư duy quản lý tài chính cũ. Ông Duy cho rằng rào cản lớn nhất cản bước các nhà khoa học hiện nay chính là thủ tục tài chính. Thay mặt cho cộng đồng nghiên cứu, ông đã thẳng thắn gửi tới Thủ tướng Chính phủ, Phó Thủ tướng và Bộ trưởng Bộ KH-CN hai kiến nghị cốt lõi:

Thứ nhất, kiến nghị Bộ KH-CN phối hợp với Bộ Tài chính sớm hoàn thiện và đưa vào áp dụng ngay cơ chế cấp kinh phí theo gói (block funding). Ông Duy nhấn mạnh, cơ chế thông thoáng này thực tế đã được luật hóa và nghị định hóa trong Luật Khoa học và Công nghệ. Tuy nhiên, việc triển khai ở cấp dưới còn chậm do tâm lý lo sợ sai phạm của cán bộ quản lý cấp cục, vụ.

Ông đề xuất, chỉ cần trong đợt giao dự toán ngân sách bổ sung năm 2026 và dự toán ngân sách năm 2027 tới đây, Chính phủ cho phép thí điểm áp dụng cơ chế này, toàn bộ bài toán nghẽn vốn cho khoa học sẽ được giải quyết, trả việc chuyên môn sâu về cho các nhà khoa học chủ động quyết định.

Thứ hai, Đại học Quốc gia Hà Nội mong muốn Quỹ Nafosted cần nhanh chóng đẩy nhanh các quy trình xét duyệt, cắt giảm thủ tục hành chính để hỗ trợ kinh phí kịp thời cho các nghiên cứu công nghệ chiến lược. Việc kết nối giữa doanh nghiệp, các bộ ngành và trường đại học đã được Đại học Quốc gia Hà Nội  chủ động thực hiện, điều duy nhất các nhà khoa học cần lúc này là sự đồng hành cấp vốn nhanh chóng từ Quỹ để sớm đưa các sản phẩm nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ứng dụng trực tiếp vào cuộc sống.

Minh Phương