Khi nghị định không còn chờ luật

Sáng 24/4, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi bổ sung bốn Luật thuế với 466 trên 488 phiếu. Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn ngay sau đó đứng dậy báo cáo rằng dự thảo Nghị định hướng dẫn đã hoàn tất lấy ý kiến và đang ở khâu thẩm định cuối cùng tại Bộ Tư pháp, sẽ ban hành ngay sau khi luật được thông qua. Bốn ngày sau, tại buổi tiếp xúc cử tri Hải Phòng, Thủ tướng Lê Minh Hưng nói thẳng mốc thời gian ban hành Nghị định trên là “tuần tới”.

Với người làm nghề luật thì đó là một câu chuyện đáng để suy ngẫm. Lâu nay tình trạng “luật chờ nghị định” đã quen tới mức trở thành mô tả mặc định của hệ thống pháp luật Việt Nam.

Báo cáo giám sát văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 14/4/2025 ghi nhận 173 văn bản quy định chi tiết được ban hành chậm hơn thời điểm luật có hiệu lực, một số chậm từ 6 tháng đến 2 năm và 47 điều khoản của 21 luật, nghị quyết đến nay vẫn chưa có văn bản hướng dẫn. Những con số này cho thấy khoảng cách không nhỏ giữa thời điểm luật được ban hành và khả năng đi vào thực tiễn.

Khoảng trễ ấy không phải vấn đề kỹ thuật đơn thuần. Khi luật có hiệu lực mà nghị định chưa ra thì người dân, tổ chức đứng trong khoảng trống pháp lý. Họ không biết văn bản nào điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của mình, cán bộ địa phương ngại quyết vì sợ làm trái hướng dẫn chưa kịp có. Niềm tin vào pháp luật bị bào mòn từng ngày.

Sự kiện 24/4 đảo ngược trật tự đó. Bộ Tài chính đã song song xây nghị định trong khi dự luật còn được Quốc hội bàn thảo. Khi đại biểu bấm nút thông qua, dự thảo nghị định đã ở giai đoạn thẩm định cuối cùng tại Bộ Tư pháp. Mốc “tuần tới” mà Thủ tướng cam kết với cử tri Hải Phòng không phải lời hứa suông mà là thời điểm hành chính khả thi tính ngược từ thực trạng hồ sơ đã sẵn sàng.

Tôi hiểu sự dè dặt của những ai cho rằng đây có thể chỉ là một biệt lệ. Lần này việc sửa luật xuất phát từ đời sống cấp bách của hơn 2,5 triệu hộ kinh doanh có doanh thu dưới 1 tỷ đồng, từ áp lực giá xăng dầu, từ chuyển đổi hóa đơn điện tử đầu năm 2026. Đây là vấn đề có sức ép chính trị rõ rệt, gắn với cử tri đông đảo, gắn với mục tiêu của Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân. Việc bộ ngành dồn sức cho một đạo luật như vậy là dễ hiểu.

Nhưng cũng nên nhìn cách làm này trong một bối cảnh rộng hơn. Nghị quyết 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị đã gọi tình trạng “cơ chế phản ứng chính sách còn chậm” là một hạn chế phải khắc phục và xác định công tác xây dựng, thi hành pháp luật là “đột phá của đột phá”. Tiếp đó là Nghị quyết 197/2025/QH15 của Quốc hội về cơ chế đặc biệt cho công tác lập pháp và Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật được sửa để cho phép trình ngay tại kỳ họp đang diễn ra khi cần giải quyết vấn đề cấp bách.

Trong báo cáo trình Quốc hội tại kỳ họp thứ nhất, khóa XVI ngày 09/04/2026, Thủ tướng Lê Minh Hưng đặt mục tiêu trong năm 2026 tổng rà soát hệ thống pháp luật, cắt giảm ít nhất 50% thời gian giải quyết thủ tục hành chính và 50% chi phí tuân thủ. Trước đó trong phát biểu nhậm chức, ông yêu cầu mỗi thành viên Chính phủ “nói đi đôi với làm”. Sự kiện 24/4 vì vậy có thể đọc như phép thử đầu tiên có quy mô của những cam kết đó.

Tôi cũng hiểu rằng tốc độ tự thân không phải là giá trị tuyệt đối. Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Kinh tế và Tài chính từng nhận xét tờ trình Luật sửa đổi bốn Luật thuế “chưa thể hiện cụ thể dự kiến phương án điều chỉnh ngưỡng” và “chưa tính toán, định lượng được tác động đối với nguồn thu ngân sách”. Một Luật thông qua tháng 12/2025 phải sửa lại sau bốn tháng cũng nói lên rằng đánh giá tác động pháp luật ở khâu ban đầu chưa đủ kỹ. Một cơ chế lập pháp tốt không chỉ là cơ chế sửa nhanh mà là cơ chế ít phải sửa.

Ở khía cạnh khác vẫn còn câu hỏi mà chỉ thời gian mới trả lời được. Liệu cách phối hợp soạn nghị định song song với dự luật có duy trì được suốt nhiệm kỳ hay chỉ dành cho những đạo luật có sức ép chính trị đặc biệt? Liệu nó có lan sang đất đai, đầu tư công, lao động - những lĩnh vực mà nghị định hướng dẫn phải dung hòa nhiều bộ ngành và đòi hỏi đánh giá tác động kỹ lưỡng hơn? Một nghị định thuế giao Chính phủ quyết ngưỡng linh hoạt khả thi trong vài tuần, nhưng một nghị định về thu hồi đất, định giá đất khó nhanh tương tự. Mà nếu nhanh không kỹ thì hệ lụy còn lớn hơn cả khoảng trễ thực thi.

Điều đáng hoan nghênh ở câu chuyện thuế hộ kinh doanh không nằm ở tốc độ tự thân, cũng không chỉ ở việc nâng ngưỡng. Đáng khen là một quy trình có chuẩn bị, có cơ sở pháp lý, có cam kết công khai và có người chịu trách nhiệm tên tuổi cụ thể. Đó mới là điều phân biệt sự kiện 24/4 với những lời kêu gọi “khẩn trương” mà chúng ta đã nghe nhiều lần trước đây.

Bộ máy hành pháp mới vừa nhậm chức hơn một tháng. Nếu mô hình lập pháp lần này lan được sang các lĩnh vực khác mà không phải đánh đổi bằng chất lượng văn bản thì câu nói “luật chờ nghị định” có thể không còn là mô tả mặc định nữa.

Luật sư Hoàng Hà – Đoàn Luật sư TP.HCM