Khi nghệ nhân học livestream và làm chủ công nghệ AI

Tại xã Phượng Dực (Hà Nội) trong những ngày cuối tháng 5/2026, không khí tại trụ sở UBND xã bỗng trở nên khác lạ khi hội trường được tận dụng làm "phòng livestream cộng đồng".

Tại đây, các lớp học "cầm tay chỉ việc" về quay dựng video, bán hàng trực tuyến và viết nội dung bằng trí tuệ nhân tạo (AI) đã thu hút đông đảo nghệ nhân tham gia.

Bà Đặng Thị Với, nghệ nhân tò he 70 tuổi ở làng Xuân La, bộc bạch khi lần đầu đứng trước ống kính trực tuyến: "Tôi rất vui vì có thể dùng cách mới để làm sống lại cái nghề cũ. Dù tuổi cao nhưng tôi không ngại thay đổi để đưa hình ảnh làng nghề đến gần hơn với cộng đồng số".

Tại Gia Lai, nghệ nhân tiện gỗ Bùi Văn Thắng (phường An Nhơn) cũng đã thay đổi hoàn toàn phương thức kinh doanh từ bán sỉ sang bán lẻ trực tiếp qua Facebook, TikTok và YouTube. Theo anh Thắng, livestream giúp tiếp cận khách hàng toàn quốc, thu tiền ngay và không phát sinh công nợ.

Thời gian qua cũng chứng kiến những bước tiến vượt bậc của sản phẩm làng nghề trên các nền tảng xuyên biên giới.

Chương trình "Nghề Chủ Chốt" phối hợp cùng TikTok Việt Nam đã giúp nghệ nhân đèn lồng Nguyễn Trọng Bình lần đầu tiên mở phiên live thành công, thu hút 1.400 người xem tự nhiên và chốt được những đơn hàng giá trị cao như đèn lồng Cá Hóa Long Cổ trị giá 15 triệu đồng.

Tại Ngày hội livestream ở Hoàng thành Thăng Long cuối năm 2025 kéo dài đến giữa năm 2026, nghệ nhân Vũ Như Quỳnh – truyền nhân đời thứ 16 gốm Bát Tràng – đã thu hút hàng nghìn người xem cùng lúc khi kết hợp kể chuyện nghề với bán hàng.

Theo ông Trịnh Quốc Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam nhận định: "Thương mại điện tử đang trở thành cầu nối giúp hơn 5.400 làng nghề tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, lan tỏa bản sắc văn hóa Việt mà không tốn chi phí mặt bằng".

Tuy nhiên, bức tranh chuyển đổi số không chỉ có màu hồng. Theo phản ánh từ các doanh nghiệp OCOP tại Thanh Hóa vào cuối tháng 5/2026, chi phí vận hành trên sàn thương mại điện tử hiện ở mức rất cao.

Ông Trần Duy Trinh, phụ trách marketing Công ty Anh Khôi cho biết: "Chi phí quảng cáo chiếm khoảng 15%, cộng với phí sàn tăng lên gần 30% khiến doanh nghiệp mất gần nửa doanh thu trước khi tính đến giá vốn". Đồng quan điểm, ông Lê Minh Cương (Spicy Country) nhấn mạnh áp lực từ tình trạng "bom hàng" và rủi ro bể vỡ trong vận chuyển hàng thủ công mỹ nghệ khi đi xa.

Bên cạnh đó, rào cản về kỹ năng của những tiểu thương lớn tuổi vẫn là một thách thức. Bà Hoàng Thị Cúc, tiểu thương tại chợ Đa Kao than thở: "Lớn tuổi rồi, tôi làm sao mà nhanh nhẹn, hoạt ngôn như các bạn trẻ để livestream 8 tiếng liên tục được".

Để phát triển bền vững, các chuyên gia cho rằng cần một lộ trình bài bản thay vì chỉ chạy theo phong trào. Chuyên gia Vũ Hy Thiều đánh giá, livestream không thay thế truyền thống mà là "bệ đỡ" mới để di sản tiếp tục sống trong kỷ nguyên số.

Bà Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công và Mỹ nghệ làng nghề Hà Nội, nhấn mạnh: "Làng nghề phải vừa giữ được bản sắc văn hóa, vừa đổi mới công nghệ để tạo ra sản phẩm phù hợp với thị hiếu quốc tế như Mỹ, Nhật Bản, EU".

Theo đó, nhiều nhóm giải pháp chiến lược đã được các chuyên gia đề xuất như: Xây dựng bản đồ trải nghiệm 3D/360 và ứng dụng VR/AR để du khách nặn gốm, dệt vải ảo tại nhà. Truy xuất nguồn gốc qua mã QR và nâng cấp bao bì đạt tiêu chuẩn logistics quốc tế. Xây dựng thương hiệu nội địa trên các nền tảng Việt để giảm phụ thuộc vào doanh nghiệp nước ngoài.

Với sự hỗ trợ quyết liệt từ chính quyền và sự nhạy bén của thế hệ nghệ nhân mới, các làng nghề Việt Nam đang tự tin chuyển mình từ những cơ sở sản xuất nhỏ lẻ thành những "thương hiệu số" đầy sức cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Minh Phương