Hoàn thiện thể chế hàng hóa phái sinh, động lực cho kinh tế Việt Nam hội nhập và tự chủ

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, sáng ngày 11/11, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh, Quốc hội đã nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày Tờ trình của Chính phủ về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc xây dựng luật nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển đồng bộ các loại thị trường, chủ động hội nhập quốc tế; đồng thời, tạo khuôn khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp phân tích, trên thế giới, thị trường hàng hóa phái sinh phát triển mạnh, là công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro biến động giá và chủ động kế hoạch sản xuất kinh doanh.

Năm 2025, khối lượng giao dịch phái sinh niêm yết toàn cầu đạt 119,29 tỷ hợp đồng, trong đó phái sinh hàng hóa đạt khoảng 10,5 tỷ hợp đồng. Việt Nam có thế mạnh về sản xuất, xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như cà-phê, gạo, hồ tiêu, hạt điều. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa năm 2025 đạt gần 500 tỷ USD.

Tuy nhiên, giao dịch phái sinh vẫn chủ yếu gắn với các sở giao dịch nước ngoài, sản phẩm dựa trên hàng hóa thế mạnh trong nước còn hạn chế, chưa phát huy tương xứng với tiềm năng tham gia hình thành giá tham chiếu quốc tế.

Bên cạnh đó, quy mô và thanh khoản thị trường còn hạn chế; số doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh tham gia phòng ngừa rủi ro còn ít. Phần lớn sản phẩm liên thông với sở giao dịch nước ngoài, chưa hình thành nhiều hợp đồng dựa trên hàng hóa Việt Nam và giá tham chiếu nội địa. Hạ tầng thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro, kho bãi, giao nhận và giám sát dữ liệu cũng chưa đồng bộ.

Từ thực tiễn này, Chính phủ cho rằng cần ban hành Luật để tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất, hiện đại, vừa thúc đẩy phát triển thị trường, vừa kiểm soát rủi ro, hỗ trợ doanh nghiệp và người sản xuất phòng ngừa biến động giá.

Theo Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045, mục tiêu đến năm 2030 là đưa khoảng 10 mặt hàng sản xuất trong nước vào giao dịch, từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước đối với 3 - 5 mặt hàng chủ lực, phấn đấu đạt quy mô 8 - 10 triệu hợp đồng mỗi năm.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh: "Để thực hiện các mục tiêu này, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về tổ chức thị trường, hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ và quản trị rủi ro; bảo đảm an toàn hệ thống, phòng ngừa thao túng thị trường, bảo vệ nhà đầu tư, đồng thời thúc đẩy phát triển các sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa Việt Nam và tăng cường kết nối với thị trường quốc tế."

Theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, dự thảo Luật gồm 8 Chương 57 Điều, tập trung vào 5 nội dung lớn: Một là, quy định phạm vi điều chỉnh đối với giao dịch tập trung qua sở giao dịch hàng hóa và giao dịch phái sinh OTC, phân định rõ về mua bán hàng hóa vật chất giao ngay và sản phẩm phái sinh của lĩnh vực chuyên ngành.

Hai là, phát triển thị trường gắn với lợi thế hàng hóa Việt Nam, tạo điều kiện cho doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất chủ động phòng ngừa rủi ro giá. Ba là, hoàn thiện tổ chức thị trường và hạ tầng giao dịch, thanh toán, quy định điều kiện thành lập, mô hình tổ chức, quyền và nghĩa vụ của Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ và các thành viên.

Bốn là, tăng cường bảo vệ người tham gia và quản trị rủi ro thông qua công khai thông tin, giám sát giao dịch, quản lý vị thế, ký quỹ, bảo đảm thanh toán, bảo vệ tài sản khách hàng và xử lý vi phạm. Năm là, làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước, cơ chế phối hợp, quy định và kết nối thị trường nước ngoài, thanh toán xuyên biên giới, quản lý và bảo vệ dữ liệu.

Đánh giá về tác động kinh tế - xã hội, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho rằng, khi được tổ chức và quản lý hiệu quả, thị trường hàng hóa phái sinh sẽ bổ trợ cho thị trường hàng hóa vật chất, hỗ trợ quá trình hình thành và dự báo giá, giúp doanh nghiệp, người sản xuất chủ động phòng ngừa rủi ro. Đồng thời, tạo điều kiện phát triển các dịch vụ giao dịch, thanh toán, kho bãi, logistics và hỗ trợ thương mại; thu hút đầu tư, nâng cao giá trị, vị thế hàng hóa Việt Nam và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.

Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành sự cần thiết xây dựng Luật, đồng thời đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo, bảo đảm phù hợp với chủ trương, quan điểm của Đảng; tính hợp hiến, hợp pháp và thống nhất với hệ thống pháp luật.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính cũng đề nghị đánh giá kỹ việc bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng, chống rửa tiền; tính hiệu quả, khả thi của các nguồn lực và điều kiện thi hành Luật.

Về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị tiếp tục hoàn thiện để bảo đảm phù hợp với tên gọi và bao quát chính xác các nội dung của Luật; phân định rõ các giao dịch hàng hóa phái sinh thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật này với các giao dịch thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành.

Đối với quản lý nhà nước về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh, Ủy ban đề nghị rà soát mô hình quản lý, cơ chế phối hợp và giám sát liên ngành; phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý chuyên ngành, xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính ngay trong Luật, bảo đảm phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan theo quy định hiện hành.

Bên cạnh đó, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi đề nghị đánh giá kỹ hơn mức độ rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực phái sinh hàng hóa; nghiên cứu quy định trực tiếp trong Luật các giới hạn rủi ro tài chính đặc thù khi thực hiện thử nghiệm.

Tuấn Kiệt