Hoàn thiện pháp lý, đẩy mạnh công nghệ để chống hàng giả trên thương mại điện tử

Phát biểu tại hội thảo, ông Trần Đức Đông, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia, nhấn mạnh rằng tình hình sản xuất và buôn bán hàng giả hiện nay diễn biến phức tạp với thủ đoạn ngày càng tinh vi. Đặc biệt, xu hướng này đang chuyển dịch mạnh mẽ sang môi trường thương mại điện tử và xuyên biên giới.

Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu, thống nhất nhận thức, hoàn thiện hệ thống pháp luật và đặc biệt là đẩy mạnh ứng dụng các giải pháp công nghệ được coi là cấp thiết hơn bao giờ hết.

Theo ông Hoàng Ninh, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), thương mại điện tử tại Việt Nam đang phát triển mạnh. Tuy nhiên, đi kèm với đó là tình trạng hàng giả, hàng nhái, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường mạng, gây thiệt hại cho người tiêu dùng, suy giảm niềm tin thị trường và gây thất thu ngân sách Nhà nước.

Trước yêu cầu thực tiễn phải quản lý chặt chẽ môi trường số, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số đã xây dựng và trình Quốc hội ban hành Luật Thương mại điện tử nhằm thay thế các nghị định hiện hành (như Nghị định 52/2013/NĐ-CP). Dự thảo luật này được xây dựng với tư duy quản lý mới, chuyển từ bị động sang chủ động.

Dự thảo Luật Thương mại điện tử tập trung vào việc quy định rõ trách nhiệm của toàn bộ hệ sinh thái thương mại điện tử, thay vì chỉ tập trung vào người bán. Các điểm mới trọng tâm bao gồm:

Thứ nhất, nghiêm cấm trực tiếp các hành vi liên quan đến hàng giả, hàng nhập lậu, hàng vi phạm sở hữu trí tuệ, và hàng không rõ nguồn gốc, xuất xứ. Thứ hai, nâng cao trách nhiệm của các chủ thể nền tảng (sàn thương mại điện tử, mạng xã hội có hoạt động thương mại) phải thực hiện trách nhiệm “gác cổng”. Các nền tảng cần kiểm soát nội dung hàng hóa, dịch vụ trước khi cho phép hiển thị nhằm ngăn chặn hàng giả.

Thứ ba, yêu cầu xác thực danh tính người bán qua VNID (đối với người trong nước) hoặc qua giấy tờ chứng minh hoạt động kinh doanh hợp pháp (đối với người nước ngoài). Đây là giải pháp căn cơ để truy vết nguồn gốc và ngăn chặn tài khoản ảo. Thứ tư, cơ chế thông báo và gỡ bỏ vi phạm được chuyển từ bị động sang chủ động.

Thứ năm, áp dụng chế tài kinh tế mạnh mẽ: Dự thảo quy định chủ nền tảng phải liên đới chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại nếu không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ kiểm soát, dẫn đến thiệt hại cho người mua. Thứ sáu, mở rộng trách nhiệm ra toàn bộ hệ sinh thái, bao gồm cả các doanh nghiệp logistics, yêu cầu họ phải có cơ chế kiểm tra hồ sơ hàng hóa và từ chối vận chuyển hàng không rõ nguồn gốc.

Thứ bảy, quy định trách nhiệm quản lý hoạt động livestream bán hàng – một kênh đang bùng nổ hiện nay. Chủ nền tảng phải xác thực danh tính người livestream và có biện pháp ngăn chặn phát trực tiếp khi phát hiện vi phạm, nhằm bảo vệ người tiêu dùng trước hành vi quảng cáo gian dối và buôn bán hàng giả.

Các chuyên gia tại hội thảo đều thống nhất rằng việc ứng dụng công nghệ như mã định danh, blockchain, tem điện tử hay nền tảng xác thực trực tuyến là hướng đi tất yếu để kiểm soát và bảo vệ thương hiệu.

Trong lĩnh vực dược phẩm, ông Tạ Mạnh Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế), cho biết tỷ lệ thuốc giả tại Việt Nam là khoảng 0,1% trong hơn 38.000 mẫu kiểm nghiệm năm 2024, và tội phạm liên quan đến dược phẩm giả vẫn xuất hiện, đặc biệt sau đại dịch Covid-19. Thuốc giả không chỉ gây hại sức khỏe mà còn làm mất niềm tin và tạo điều kiện cho các đường dây tội phạm xuyên quốc gia.

Hiện nay, nhiều doanh nghiệp dược đã dán tem chống hàng giả, in mã QR lên bao bì thuốc để người tiêu dùng truy xuất nguồn gốc. Cục Quản lý Dược sẽ tiếp tục phối hợp xây dựng quy định chặt chẽ hơn và phối hợp với Bộ Công Thương, lực lượng Công an để truy quét tận gốc các cơ sở sản xuất và kinh doanh thuốc giả.

Về mặt công nghệ chung, ông Trần Đức Đông Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia cho biết, Bộ Công an đã triển khai thí điểm giải pháp định danh truy xuất nguồn gốc hóa chất, tiền chất trên nền tảng VNeID Check vào ngày 16/10 vừa qua.

Tuy nhiên, việc truy xuất nguồn gốc còn bất cập, hạn chế như: không thống nhất mã định danh trên toàn quốc; dữ liệu phân tán các bộ/ngành lĩnh vực; thiếu cơ chế liên thông kết nối một cửa quốc gia; thiếu nền tảng truy xuất và kiểm soát chuỗi cung ứng từ quản lý nguyên liệu đầu vào đến sản xuất, phân phối và tiêu dùng đến người tiêu dùng; thiếu cơ sở dữ liệu, tiêu chuẩn, quy chuẩn về hàng hóa.

Mặc dù pháp luật Việt Nam đã có quy định về khái niệm "hàng giả" từ sớm (từ Nghị định 140-HĐBT năm 1991), nhưng đến nay, vẫn chưa có một khái niệm thống nhất có giá trị pháp lý cao. Các quy định hiện hành nằm rải rác và chỉ dừng ở việc liệt kê hành vi, gây chồng chéo và khó khăn trong thực thi.

Ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường (Bộ Công Thương), cho biết lực lượng chức năng gặp nhiều vướng mắc trong xử lý các nhóm hàng nhạy cảm như thực phẩm chức năng, dược phẩm, và dầu ăn. Ông Lê nhấn mạnh rằng ranh giới giữa xử lý hành chính và hình sự trong các vụ việc hàng giả rất mong manh. Từ thực tế này, ông Lê và các đại biểu cho rằng đã đến lúc cần thống nhất và luật hóa khái niệm “hàng giả”. Ông Lê kiến nghị cần có một đạo luật mang tính phổ quát để làm căn cứ áp dụng thống nhất trong kiểm tra và xử lý, tránh những bất cập hiện nay.

Bên cạnh đó, đa số đại biểu đều nhận định mức xử phạt hiện nay vẫn chưa đủ sức răn đe, trong khi lợi nhuận thu được từ hàng giả lại quá lớn. Do đó, cần tăng nặng hình phạt (cụ thể là tăng mức xử phạt bằng tiền, hình thức xử phạt bổ sung) đối với các hành vi sản xuất, kinh doanh thuốc giả và thuốc không rõ nguồn gốc xuất xứ.

Minh Anh