Hàng hóa Việt trước “làn sóng” phòng vệ thương mại và chiến lược ứng phó bền vững

Tính đến cuối tháng 3/2026, Việt Nam đã phải ứng phó với tổng cộng 306 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ nước ngoài. Trong đó, Hoa Kỳ và EU nổi lên là những thị trường thực thi các biện pháp này mạnh nhất.

Riêng tại thị trường Hoa Kỳ, quốc gia này đã tiến hành 77 vụ điều tra đối với Việt Nam, chiếm gần 26% tổng số vụ việc điều tra từ quốc tế. Đáng chú ý, phạm vi điều tra không còn gói gọn ở các mặt hàng nông - thủy sản truyền thống như tôm, cá tra hay mật ong mà đã lan rộng sang các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo có giá trị gia tăng cao như thép, nhôm, pin năng lượng mặt trời, lốp xe và gỗ. Ngay cả những mặt hàng có kim ngạch nhỏ như túi giấy, đĩa giấy cũng không tránh khỏi “tầm ngắm”.

Tại thị trường EU, năm 2025 ghi nhận hàng hóa Việt đối mặt với 21 vụ việc PVTM mới. EU đang có xu hướng gia tăng các biện pháp chống lẩn tránh thuế, tập trung vào việc bảo vệ hiệu lực của các biện pháp thuế đã áp dụng trước đó.

Sự gia tăng đột biến về kim ngạch xuất khẩu thường là "ngòi nổ" cho các vụ điều tra. Ông Trần Ngọc Quân, Tham tán thương mại Việt Nam tại Bỉ và EU cho biết, thép dẹt cán nguội của Việt Nam xuất sang EU đạt 167,6 triệu USD trong năm 2025, tăng tới 39,2%. Dù tỷ trọng hiện tại chỉ chiếm 8,7% nhưng tốc độ bứt phá này đang đặt ngành thép Việt Nam trước rủi ro bị khởi xướng điều tra bán phá giá nếu đà tăng tiếp diễn.

Cùng với thép, nhóm sản phẩm công nghiệp chế tạo và vật liệu tiêu dùng xuất khẩu sang EU cũng không nằm ngoài vòng xoáy. Kim ngạch xuất khẩu lốp xe tải và xe khách sang EU năm 2025 đạt 336,5 triệu USD, tăng 22,3%. Việt Nam hiện đang đứng ở vị trí nhà cung cấp lớn thứ ba cho toàn khối. Tương tự là mặt hàng tháp điện gió bằng thép với kim ngạch 285 triệu USD và xe nâng tay đạt 47,8 triệu USD.

Bên cạnh đó, do Việt Nam là điểm đến FDI lớn và đóng vai trò "công xưởng lắp ráp", nhiều sản phẩm sử dụng nguyên liệu từ các nước đang bị áp thuế (như Trung Quốc) dễ bị Hoa Kỳ và EU điều tra chống lẩn tránh thuế.

Theo đánh giá từ Cục Phòng vệ Thương mại (Bộ Công Thương), việc Việt Nam chưa được Hoa Kỳ công nhận là nền kinh tế thị trường là một bất lợi lớn. Điều này khiến phía Hoa Kỳ có thể sử dụng dữ liệu từ một nước thay thế để tính toán biên độ trợ cấp hoặc giá trị thông thường, dẫn đến mức thuế áp dụng cao hơn thực tế.

Ông Trần Ngọc Quân nhận định rằng EU vốn nổi tiếng với các tiêu chuẩn khắt khe và đang đẩy mạnh công cụ PVTM đối với hàng loạt sản phẩm công nghiệp và thép có nguồn gốc từ Việt Nam. 

Ngoài ra, các chuyên gia cũng cảnh báo về sự xuất hiện của các hình thức điều tra “kép” hoặc “chùm”, tức là cùng lúc áp dụng nhiều biện pháp PVTM đối với một sản phẩm hoặc mở rộng điều tra sang nhiều quốc gia có cơ cấu xuất khẩu tương tự.

Các chuyên gia cũng cho rằng để hàng hóa Việt đứng vững trước sóng gió PVTM, cần một chiến lược phối hợp nhịp nhàng giữa "ba nhà": Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp.

Đầu tiên, cần thể hiện tốt vai trò dẫn dắt của Nhà nước thông qu việc tiếp tục thúc đẩy để các đối tác lớn như Hoa Kỳ sớm công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường; xây dựng hệ thống cảnh báo quốc gia dựa trên dữ liệu hải quan và mã HS để dự báo sớm các nguy cơ bị kiện; rà soát và công khai các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp để tránh bị cáo buộc trợ cấp không phù hợp

Thứ hai là sự kết nối của hiệp hội ngành hàng. Các hiệp hội này đóng vai trò cầu nối thông tin, hỗ trợ doanh nghiệp hội viên chuẩn bị hồ sơ và điều phối các chiến dịch ứng phó chung của toàn ngành.

Thứ ba là sự chủ động của doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần nâng cao năng lực quản trị, duy trì hệ thống kế toán minh bạch và lưu trữ hồ sơ đầy đủ để phục vụ truy xuất nguồn gốc nguyên liệu.

Doanh nghiệp cũng cần chứng minh "sản xuất thực chất". Đây là yếu tố then chốt trong các vụ điều tra chống lẩn tránh. Doanh nghiệp cần làm rõ vai trò của các công đoạn sản xuất tại Việt Nam trong việc tạo ra giá trị kinh tế cho sản phẩm.

Cùng với đó doanh nghiệp cần thay đổi tư duy. Chuyển từ việc tập trung vào giá rẻ sang quản trị rủi ro và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về môi trường, lao động.

Phòng vệ thương mại không còn là câu chuyện riêng lẻ mà đã trở thành một phần tất yếu của thương mại quốc tế. Việc chủ động ứng phó và nâng cao năng lực phòng vệ sẽ là "chìa khóa" để doanh nghiệp Việt Nam bảo vệ thành quả xuất khẩu và phát triển bền vững tại các thị trường khó tính nhất thế giới.

Minh Phương