Gửi hồn Việt vào gốm, lụa, sơn mài…

Giấc mơ mắc kẹt và cái bóng khổng lồ của người láng giềng

Ngay từ những buổi đầu tiên nhổ neo dong buồm đến xứ sở này, các thương nhân phương tây đã phải sững sờ và ấn tượng sâu sắc trước những tác phẩm thủ công tinh xảo của người Việt. 

Ngược dòng lịch sử về những thế kỷ 16, 17, khi những thương cảng như Hội An, Phố Hiến tấp nập thuyền buôn, lụa tơ tằm hay gốm Chu Đậu của Việt Nam từng theo chân các thương nhân Nhật Bản, Bồ Đào Nha, Hà Lan vươn ra biển lớn. Người nước ngoài ngày ấy đã trầm trồ trước lớp men rạn tinh tế hay độ mềm mại, thoảng mát của tơ lụa của người Việt. Tuy nhiên, ánh hào quang của quá khứ dường như không đủ sức gánh vác thực tại. 

Nhìn vào bức tranh thương mại ngày nay, có một thực tế chạnh lòng là các sản phẩm thủ công mỹ nghệ tinh xảo của chúng ta hầu như vẫn chỉ hiện diện khiêm tốn trong các gian hàng bán đồ lưu niệm ở những thành phố du lịch trong nước, hoặc nép mình trong các quầy hàng tại sân bay chờ du khách mua vội trước giờ cất cánh, chứ chưa thực sự phổ biến và vươn mình thành những thương hiệu quốc tế ở thị trường thế giới.

Căn nguyên của sự trăn trở này không chỉ nằm ở quy mô sản xuất trong nước phần lớn vẫn mang tính hộ gia đình, nhỏ lẻ, thiếu tính đồng bộ, mà còn nằm ở cuộc cạnh tranh vô cùng khốc liệt với người láng giềng. Đặt lên bàn cân, lụa tơ, gốm hay sơn mài Việt Nam đang phải đối mặt với sức ép nghẹt thở từ các sản phẩm cùng loại đến từ Trung Quốc, vốn là một siêu công xưởng của thế giới với đủ các mặt hàng, đặc biệt là những sản phẩm lưu niệm, trang trí.

Quả thực, chúng ta rất khó để cạnh tranh với đối thủ có ưu thế vượt trội về giá thành sản xuất rẻ và một chuỗi logistics vận hành hoàn hảo đến từng chi tiết. Không chỉ vậy, với quy mô khổng lồ của nền kinh tế, dân số đông đảo cùng bề dày lịch sử hàng ngàn năm lan tỏa văn hóa, Trung Quốc đã sớm định hình được vị trí vững chắc trong tâm trí khách hàng quốc tế.

Hãy thử đặt mình vào vị trí của một người tiêu dùng châu Âu tại Paris hay Berlin. Khi ngắm nhìn một chiếc bình gốm men lam hay một hộp sơn mài vẽ cảnh non nước, họ gần như không thể phân biệt được đâu là sản phẩm mang quốc hồn quốc túy của Việt Nam giữa một "rừng" hàng hóa nhan nhản gắn mác Trung Quốc. 

Sự mơ hồ về nhận diện này cũng hoàn toàn dễ hiểu, giống như việc đa số chúng ta khi đứng trước tủ kính trưng bày cũng không thể nào phân biệt rạch ròi đâu là vẻ lấp lánh của pha lê Bohemia đến từ Cộng hòa Séc, và đâu là nét cắt sắc sảo của pha lê làm từ Pháp. Khi thiếu đi những dấu ấn nhận diện độc bản, hàng thủ công Việt dễ dàng bị đánh đồng và chìm khuất trong biển hàng made in China.

Kể câu chuyện Việt Nam trên từng thớ gỗ, vóc sơn

Trong hoàn cảnh muôn vàn khó khăn đó, hàng thủ công Việt muốn phá vỡ lớp băng vô hình, muốn tìm cho mình một chỗ đứng độc tôn và kiêu hãnh trên thị trường thế giới thì con đường duy nhất và bền vững nhất chính là phải biết đề cao bản sắc Việt. Chúng ta không thể cạnh tranh về số lượng hay giá rẻ bèo bọt, chúng ta phải cạnh tranh bằng những câu chuyện văn hóa không thể sao chép.

Các mặt hàng thủ công cần được định vị lại để ngay từ cái nhìn đầu tiên, khách hàng đã phải thốt lên rằng: Đây đích thực là hàng Việt Nam! Để làm được điều đó, những tác phẩm này cần mang trên mình những biểu tượng mang tính đặc quyền, chỉ có ở Việt Nam. Đó có thể là chân dung của những danh nhân kiệt xuất, như Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trần Hưng Đạo; cảnh sắc thiên nhiên kỳ vĩ vượt sức tưởng tượng của hang Sơn Đoòng, nét siêu thực của cầu Vàng tại Đà Nẵng, hay cảm giác xuyên thời gian ở cà phê đường tàu Hà Nội… Nếu những hình ảnh này được khéo léo đưa vào, xuất hiện trên các tác phẩm thủ công, đó sẽ là cách tuyệt vời nhất để ghi dấu ấn sâu đậm với người mua.

Việc đề cao bản sắc Việt qua hàng thủ công lúc này vượt ra khỏi giới hạn của một bài toán kinh tế. Nó không chỉ là giải pháp kích cầu, tạo sức bật cho xuất khẩu hàng hóa, mà còn là một chiến lược ngoại giao văn hóa mềm mỏng nhưng đầy uy lực. Mỗi một sản phẩm bán ra là một "đại sứ du lịch" thầm lặng, trực tiếp vẫy gọi và tác động sâu sắc đến quyết định xách ba lô lên và đến thăm Việt Nam của bạn bè quốc tế.

Nhưng trong một thế giới phẳng với tốc độ sao chép nhanh như chớp, chỉ đề cao bản sắc Việt thôi là chưa đủ, mà chúng ta còn phải biết bảo vệ bản sắc đó bằng tư duy pháp lý sắc bén. Những người làm nghề, làm kinh doanh phải có ý thức đăng ký bản quyền thương hiệu, xác lập quyền sở hữu trí tuệ cho những biểu tượng, hoa văn và kiểu dáng mang đậm hồn cốt Việt Nam để không bị đối thủ "hớt tay trên" một cách cay đắng trên thị trường quốc tế.

Tất cả những việc đó đòi hỏi một bản hòa ca hoàn hảo, sự kết hợp chặt chẽ của cả 3 nhà: Nhà nước, nhà nghiên cứu và nhà kinh doanh. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, ban hành các cơ chế bảo hộ, hỗ trợ vốn và quảng bá tầm quốc gia. Nhà nghiên cứu, các nghệ nhân là những người giữ lửa, tìm kiếm giải pháp cải tiến chất liệu nhưng vẫn giữ trọn vẹn hồn cốt dân tộc. Và cuối cùng, nhà kinh doanh là những chiến binh thực chiến, đưa sản phẩm vượt đại dương, thâm nhập vào các chuỗi phân phối cao cấp trên toàn cầu.

Khi bản sắc Việt được định hình một cách rõ nét và kiêu hãnh trên thị trường quốc tế, lợi ích mang lại sẽ là những vòng sóng lan tỏa vô tận. Lúc đó, không chỉ ngành thủ công mỹ nghệ Việt được hưởng lợi từ những giá trị gia tăng khổng lồ, mà cả ngành du lịch, ngành nông nghiệp (trồng dâu nuôi tằm, trồng cây sơn tể tướng…) và hàng loạt các ngành nghề phụ trợ khác cũng sẽ được "thơm lây". Đó là một khát vọng lớn lao, một hành trình gian nan nhưng vô cùng đáng làm, để gốm, lụa và sơn mài Việt Nam lại một lần nữa làm say lòng thế giới.

Tú Anh