Quản trị chuỗi cung ứng gắn với phòng vệ thương mại, động lực cho cạnh tranh công bằng

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, phòng vệ thương mại (PVTM) không phải là công cụ hạn chế cạnh tranh hay bảo hộ cực đoan. Bản chất của PVTM là khôi phục môi trường cạnh tranh bình đẳng, xử lý các tình huống bất bình đẳng thương mại quốc tế theo đúng quy định pháp luật và các cam kết quốc tế.

Việc áp dụng hiệu quả các biện pháp PVTM giúp củng cố niềm tin để cộng đồng doanh nghiệp yên tâm đầu tư, đổi mới công nghệ, duy trì việc làm và nâng cao năng lực tự chủ.

Đặc biệt, PVTM mang ý nghĩa chiến lược đối với các ngành công nghiệp nền tảng như năng lượng, cơ khí chế tạo, luyện kim, hóa chất, phân bón và vật liệu. Đây là những ngành quyết định năng lực tự chủ, chiến lược cạnh tranh dài hạn và là đầu vào tiên quyết cho các lĩnh vực sản xuất khác trong nền kinh tế.

Thực tiễn cho thấy công tác PVTM của Việt Nam đang được triển khai chủ động ở cả hai chiều nhập khẩu và xuất khẩu. Ở chiều nhập khẩu, Việt Nam đã khởi xướng điều tra 62 vụ việc PVTM và hiện đang duy trì áp dụng 37 biện pháp đối với hàng hóa nhập khẩu trên cơ sở quy định pháp luật và cam kết quốc tế nhằm bảo vệ sản xuất trong nước.

Ở chiều xuất khẩu, áp lực từ thị trường quốc tế gia tăng mạnh. Tính đến giữa tháng 9/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với 327 vụ việc điều tra PVTM từ 27 thị trường. Riêng trong 9 tháng đầu năm 2026, đã phát sinh 27 vụ việc mới, vượt tổng số vụ việc của cả năm 2025 (tăng hơn 4 vụ).

Theo đánh giá của các chuyên gia, tình trạng dư thừa công suất toàn cầu và cạnh tranh giá gay gắt khiến các sản phẩm công nghiệp cơ bản như kim loại, hóa chất, nhựa và vật liệu xây dựng chiếm tỷ trọng lớn trong các vụ điều tra.

 Bên cạnh đó, các nước nhập khẩu gia tăng áp dụng điều tra chống lẩn tránh, gian lận xuất xứ, cùng các rào cản thương mại mới như Thuế quan theo Điều 232, Điều 301 của Hoa Kỳ hay Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu.

Từ góc độ quản lý thị trường, ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn – Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết PVTM không chỉ dừng lại ở các hồ sơ kỹ thuật, mã HS hay biên độ phá giá, mà tác động trực tiếp tới cả chuỗi cung ứng. Thực tế từ các vụ việc liên quan đến thép cán nóng, kính nổi, gạch ốp lát chứng minh PVTM ảnh hưởng tới nhà sản xuất, nhà phân phối, nhà thầu xây dựng và người tiêu dùng.

Công cụ PVTM không phải là “chiếc ô” che chắn cho doanh nghiệp tránh khỏi cạnh tranh, mà phải trở thành động lực nâng cao năng suất, tạo khoảng thời gian cần thiết để các ngành sản xuất điều chỉnh và nâng cấp.

Hiệu quả thực chất của biện pháp PVTM được đo lường qua các chỉ số thực tế trên thị trường: Đơn hàng trong nước có quay trở lại hay không; công suất nhà máy có tăng và tồn kho có giảm không; doanh nghiệp có tiếp tục đầu tư máy móc, công nghệ; giá bán lẻ có biến động bất thường và người mua có còn đủ sự lựa chọn.

Để nâng cao khả năng ứng phó và bảo vệ nền sản xuất quốc gia, ông Tuấn cho rằng, cần đưa công cụ phòng vệ thương mại đến gần hơn với doanh nghiệp và phát huy hiệu quả hơn thông qua 4 nhóm giải pháp:

Thứ nhất, chuyển từ nhìn từng ngành hàng sang nhìn cả chuỗi cung ứng. Cần hình thành bản đồ chuỗi cung ứng đối với những ngành có rủi ro cao, trong đó xác định nguồn nguyên liệu, công suất trong nước, các nhà nhập khẩu và phân phối lớn, lượng hàng tồn kho, diễn biến giá và mức độ hàng nhập khẩu thay thế sản phẩm trong nước. Khi có bản đồ này, cơ quan quản lý và doanh nghiệp có thể nhận diện những bất thường sớm hơn, thay vì chờ đến khi biên lợi nhuận giảm sâu.

Thứ hai, chuyển từ phản ứng sau khi thiệt hại xảy ra sang cảnh báo sớm. Doanh nghiệp thường tìm đến cơ quan phòng vệ thương mại khi đã cảm nhận rõ sức ép như đơn hàng giảm, tồn kho tăng, giá bị ép xuống hoặc công suất bị cắt giảm. Khi đó, việc tập hợp dữ liệu và chứng minh diễn biến trong nhiều năm sẽ khó khăn.

Ông Tuấn cho rằng, cần chú ý những tín hiệu ban đầu như nhập khẩu tăng nhanh, giá nhập khẩu giảm bất thường, dòng hàng có nguy cơ chuyển hướng sau khi một thị trường lớn áp dụng biện pháp phòng vệ, xuất khẩu sang Việt Nam tăng mạnh hoặc hàng hóa thay đổi về thông số kỹ thuật, cấu trúc xuất xứ… Từng tín hiệu riêng lẻ chưa phải bằng chứng vi phạm, nhưng khi nhiều tín hiệu xuất hiện đồng thời, doanh nghiệp, hiệp hội và cơ quan quản lý cần phối hợp đánh giá.

Thứ ba, đưa dữ liệu trở thành một phần năng lực quản trị doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần chủ động duy trì bộ dữ liệu tối thiểu; hiệp hội có thể tập hợp dữ liệu ngành, còn cơ quan quản lý cung cấp chuẩn và hướng dẫn. Khi cần khởi xướng hoặc ứng phó vụ việc, các bên có thể làm việc trên nền dữ liệu đã được chuẩn bị thay vì phải bắt đầu tìm kiếm hồ sơ cũ.

Thứ tư, tiếp tục giám sát sau khi biện pháp phòng vệ thương mại có hiệu lực. Một quyết định áp dụng biện pháp không nên được xem là điểm kết thúc mà là điểm bắt đầu của một vòng theo dõi mới.

Phó Cục trưởng Bùi Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh, mục tiêu cuối cùng không phải là kéo dài một biện pháp phòng vệ thương mại; mục tiêu là xây dựng ngành sản xuất đủ mạnh, thị trường minh bạch và doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh. Theo đó, cần chuyển từ tư duy bảo hộ thị trường sang chủ động kiến tạo thị trường, nâng cao năng lực tự bảo vệ bằng chính sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Đây cũng là cách quản trị chuỗi cung ứng, góp phần thúc đẩy năng lực sản xuất quốc gia và tạo động lực cho tăng trưởng.

Tuấn Kiệt