Gỡ "điểm nghẽn" cấu trúc và thúc đẩy đổi mới sáng tạo để kinh tế bứt phá

Sau gần 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng dựa vào vốn, tài nguyên và lao động giá rẻ của Việt Nam đã dần tới hạn. Để hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045, nền kinh tế cần một mô hình phát triển toàn diện, không chỉ chạy theo tốc độ mà phải nâng cao chất lượng, tính hiệu quả và bền vững.

Ba trụ cột chính được xác định là khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng để những trụ cột này phát huy tác dụng, Việt Nam cần giải quyết những "điểm nghẽn" mang tính cấu trúc và thể chế đang tồn tại.

Theo các chuyên gia kinh tế, có 3 nhóm điểm nghẽn chính cần được xử lý ngay: Tình trạng quy định chồng chéo, thiếu nhất quán và chậm sửa đổi làm gia tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng nhận định, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở nguồn lực mà nằm ở chính thể chế, khiến các cơ hội từ chuỗi cung ứng toàn cầu chưa được chuyển hóa thành tăng trưởng thực chất.

Ở góc độ cấu trúc nền kinh tế, GS.TS Trần Thị Vân Hoa, Đại học Kinh tế Quốc dân chỉ ra rằng, nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào khu vực FDI trong khi năng lực của doanh nghiệp nội địa còn hạn chế, dẫn đến nguy cơ "kẹt" trong chuỗi giá trị thấp.

Theo PGS.TS Vũ Sỹ Cường, Kinh tế trưởng Viện công nghệ và phát triển tài chính (Học viện Tài chính) lưu ý mức chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D) tại Việt Nam hiện chỉ đạt 0,4–0,5% GDP, thấp hơn nhiều so với trung bình thế giới. Bên cạnh đó, ông Nguyễn Quốc Hùng (VNBA) cho rằng thị trường vốn chưa hiệu quả, dòng tiền chưa chảy mạnh vào các lĩnh vực cần thiết do thiếu niềm tin và tình trạng tồn đọng vốn tại các dự án.

Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng 2 con số, TS Trần Đình Thiên đề xuất thể chế phải chủ động tạo lập không gian cho các lĩnh vực tiên phong như kinh tế số, AI và kinh tế xanh. Điều này đòi hỏi tư duy quản lý phải chuyển sang "kiến tạo", chấp nhận thử nghiệm thông qua các cơ chế như sandbox (khung thể chế thử nghiệm) cho các mô hình kinh doanh mới.

PGS.TS Vũ Sỹ Cường nhấn mạnh việc sử dụng nguồn lực công làm "vốn mồi" để kích hoạt dòng vốn xã hội cho R&D, áp dụng nguyên tắc "đầu tư công - quản trị tư". Song song đó, TS. Đặng Ngọc Đức, Viện trưởng Viện Công nghệ Tài chính (Trường Đại học Đại Nam) khẳng định công nghệ là yếu tố quyết định, nhưng cần phải có hệ sinh thái đào tạo đồng bộ, chú trọng kỹ năng ứng dụng công nghệ và quản trị rủi ro để rút ngắn khoảng cách với các nước phát triển.

Cuối cùng cần có cơ chế để người dân, đặc biệt là ở khu vực nông thôn, tiếp cận nguồn lực tài chính an toàn và hiệu quả. Việc nâng cao năng lực quản trị tài chính của doanh nghiệp và minh bạch hóa thị trường vốn sẽ giúp dẫn dắt dòng vốn vào đúng các ngành kinh tế dẫn dắt.

Cải cách thể chế không chỉ dừng lại ở việc tháo gỡ rào cản mà phải mang tính "dẫn dắt". Khi thể chế thông thoáng và minh bạch, khu vực tư nhân sẽ phát huy vai trò trung tâm, khoa học công nghệ sẽ trở thành động lực chính, giúp Việt Nam vượt qua "bẫy thu nhập trung bình" và tiến tới mục tiêu quốc gia phát triển.

Minh Phương