Gặp gỡ nghệ nhân lưu giữ văn hoá truyền thống tại Hoài Khao

Giữa dòng người tấp nập tại Hội chợ Mùa thu 2025 tại Trung tâm Triển lãm Việt Nam (Đông Anh, Hà Nội), tôi bị cuốn hút bởi một góc nhỏ đầy màu sắc, nơi các bà, các chị, những người nghệ nhân người Dao Tiền đang khéo léo tái hiện nghề thủ công truyền thống in sáp ong được nối tiếp qua nhiều thế hệ.

Tôi bất ngờ khi có dịp gặp nghệ nhân Chu Thị Liên, một người phụ nữ Dao Tiền đang cùng mấy chị em khác đang cặm cụi, chăm chút từng công đoạn in hoa văn trên thổ cẩm bằng sáp ong. Cầm miếng sáp vàng sậm, chị Liên chà nhẹ trên chiếc đĩa sắt tráng men đặt trên than hồng. Khi miếng sáp dần tan chảy, chị cùng mọi người rất nhanh tay dùng các dụng cụ chấm vào sáp ong rồi in hoa văn lên mặt vải.

Cầm trên tay một sản phẩm vải thủ công in sáp ong còn đang làm dang dở, chị Liên chia sẻ với chúng tôi về câu chuyện làm nghề: “Ngay từ khi còn nhỏ, những người phụ nữ Dao Tiền như tôi đã được các bà, các mẹ trong làng truyền dạy. Khi đã thuần thục, chúng tôi sẽ tự tay dệt vải, in hoa văn để tạo nên bộ trang phục truyền thống của mình. Mặc dù trang phục hiện đại đã được sử dụng rộng rãi hơn, nhưng đối với phụ nữ Dao Tiền, việc tự tay làm nên bộ trang phục truyền thống vẫn vô cùng quan trọng, là thước đo của sự đảm đang, khéo léo”.

Cũng theo chị Liên, đồng bào Dao Tiền ở xóm Hoài Khao đều có ý thức gìn giữ, bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống, từ kiến trúc nhà cửa, phong tục tập quán, tín ngưỡng, tiếng nói… Đặc biệt, nghề in hoa văn bằng sáp ong được lưu truyền từ đời này qua đời khác, như một nét văn hóa độc đáo và cũng là niềm tự hào của dân tộc. 

Gắn bó trọn cuộc đời của mình với nghề truyền thống, nghệ nhân Liên cũng chẳng thể nhớ mình đã làm ra bao nhiêu sản phẩm thủ công in sáp ong. Nhưng mỗi sản phẩm được làm ra đều là sự kết tinh từ mồ hôi, công sức, lòng nhiệt huyết của người nghệ nhân như chị nói riêng và những người làm nghề truyền thống xóm Hoài Khao nói chung.

Trên nền màu chàm giản dị những hoa văn tinh tế được người phụ nữ Dao tiền thêu lên khéo léo bằng những sợi chỉ màu rực rỡ và tinh tế, nét chấm bằng sáp ong tạo nên những hình hoa văn đặc biệt không thể trộn lẫn với bất kỳ dân tộc nào khác. 

Và có lẽ, những ai có dịp theo dõi quá trình dệt vải, tạo hoa văn bằng kỹ thuật vẽ sáp ong, chiêm ngưỡng và chạm vào những hoa văn, thổ cẩm mới thấy thật khâm phục những người phụ nữ Dao tiền ở vùng cao. Hằng ngày, họ vẫn lặng lẽ sống, canh tác, sản xuất nông nghiệp và cùng dệt nên những tác phẩm nghệ thuật trên trang phục bằng tất cả sự dịu dàng, khéo léo được truyền từ những thế hệ đi trước.

Cũng trong câu chuyện với chúng tôi, nghệ nhân Liên nhấn mạnh: “Đồng bào Dao Tiền ở xóm Hoài Khao đều có ý thức gìn giữ, bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống, từ kiến trúc nhà cửa, phong tục tập quán, tín ngưỡng, tiếng nói… Đặc biệt, nghề in hoa văn bằng sáp ong được lưu truyền từ đời này qua đời khác, như một nét văn hóa độc đáo và cũng là niềm tự hào của dân tộc".

Chia tay nghệ nhân Liên, chúng tôi vẫn nhớ như in hình ảnh người phụ nữ dù còn rất trẻ nhưng vẫn miệt mài đưa những mũi thêu còn dang dở để kịp mang tới cho khách hàng những sản phẩm truyền thống đã đặt hay đơn giản chỉ là thói quen công việc như thế mỗi ngày. 

Khi cuộc sống hiện đại đã dần thiếu đi những đồ dùng xưa, nhưng nghĩ về nghề thủ công truyền thống in sáp ong tại xóm Hoài Khao dường như ai cũng nhận thấy bên cạnh giá trị sử dụng thì ý nghĩa về bản sắc văn hóa và biểu tượng truyền thống là những giá trị cần được gìn giữ lưu truyền hơn cả.

Huyền Chi (bài, ảnh)