Đổi mới tư duy về không gian phát triển

Thông điệp này được nêu ra tại Hội thảo quốc tế “Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách”, do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với Đại sứ quán Cộng hoà Italia và Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam tổ chức.

PGS.TS Nguyễn Kim Sơn, Uỷ viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương nhấn mạnh, trong bối cảnh mới, phát triển không chỉ là mở rộng quy mô, mà trước hết là tổ chức lại và khai thác hiệu quả nhất các không gian sinh tồn và phát triển chúng ta đang có; phát triển phải bền vững, sử dụng hiệu quả nhất nguồn tài nguyên, nâng cao giá trị của từng mét vuông đất, từng cánh rừng, từng vùng biển vùng trời, hầm mỏ, từng khu đô thị... Sau đó, từ cái đã và đang có, mở rộng không gian phát triển, tạo dư địa phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo nền tảng cho phát triển nhanh và bền vững quốc gia.

Ông Sơn cũng cho hay không gian phát triển không chỉ là vùng lãnh thổ hay địa giới hành chính, mà còn là tổng hòa của không gian kinh tế - xã hội, không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian biển và đại dương, mặt nước và đáy biển sâu, cả không gian văn hóa, không gian số, dữ liệu, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, và không gian rộng hơn không gian chúng ta có do hợp tác quốc tế đem lại. Chiều dài, bề rộng và độ sâu của mỗi không gian không hẳn nằm ở chính giới hạn của không gian đó, mà nó có thể được thay đổi về các chiều kích nhờ vào sự hiểu biết, năng lực khoa học và công nghệ, kỹ thuật, trình độ của con người. Khoa học công nghệ kỹ thuật có thể giúp con người tiến cao hơn lên tầng vũ trụ, sâu hơn xuống tầng của đáy biển và lòng đất.

Theo ông Sơn, để kiến tạo các không gian phát triển của Việt Nam trong kỷ nguyên mới, trước hết, chúng ta cần đổi mới tư duy về không gian phát triển. Quy hoạch tổng thể quốc gia cần mở đường cho phát huy các tiềm năng, bảo đảm phát triển nhanh, bền vững và bao trùm; cần chuyển từ tư duy phát triển theo địa giới hành chính sang tư duy phát triển mang tính hệ thống trong toàn bộ quốc gia, có phân công, liên kết và bổ trợ lẫn nhau.

Song song đó, phải tái cấu trúc không gian phát triển quốc gia theo tư duy mới, với tầm nhìn dài hạn, phát triển bền vững; cần chuyển từ mô hình tăng trưởng mở rộng dựa nhiều vào đất đai, lao động và vốn sang mô hình tăng trưởng dựa vào tri thức, công nghệ, dữ liệu, văn hóa và chất lượng nhằm tạo ra nhiều giá trị gia tăng hơn.

Ông Sơn cũng nhìn nhận rằng cần đổi mới mạnh mẽ tư duy quản trị phát triển. Phát triển không gian không thể chỉ là điều phối hành chính, mà phải là quản trị theo mục tiêu, theo không gian, theo nguồn lực và theo kết quả. Cơ chế điều phối phải thực chất hơn, hiệu lực hơn, gắn với phân cấp, phân quyền phù hợp, đồng thời có cơ chế chia sẻ lợi ích, chia sẻ nguồn lực và trách nhiệm giữa các cấp, các ngành, các địa phương.

"Cần chuyển đổi từ tư duy quy hoạch tĩnh sang tư duy kiến tạo và thích ứng. Quy hoạch không chỉ là bản đồ phân bổ đất đai hoặc danh mục dự án, mà còn là công cụ tổ chức tương lai, có khả năng cập nhật theo dữ liệu thời gian thực, kiểm nghiệm qua nhiều kịch bản và điều chỉnh trước những biến động lớn. Mỗi quyết định hôm nay cần được đánh giá đồng thời về hiệu quả trước mắt, tác động cấu trúc đến năm 2045 và tầm nhìn đến năm 2130", ông Sơn nói.

Trong phát biểu đề dẫn, GS.TS. Lê Văn Lợi khẳng định, trong bối cảnh thế giới biến động nhanh, cạnh tranh chiến lược gia tăng, chuỗi cung ứng tái cấu trúc, biến đổi khí hậu, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh, Việt Nam phải đồng thời duy trì tăng trưởng cao, nâng cao chất lượng và tính bền vững của phát triển, đồng thời củng cố năng lực tự chủ, chống chịu, bảo đảm quốc phòng, an ninh và chủ quyền quốc gia. Sau 40 năm Đổi Mới, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng đã bộc lộ giới hạn.

"Việt Nam cần chuyển từ “bản đồ hành chính” sang “bản đồ phát triển”; từ quản lý các địa bàn riêng lẻ sang quản trị mạng lưới, hành lang và hệ sinh thái liên kết; từ khai thác không gian hiện hữu sang chủ động tái cấu trức và kiến tạo các loại hình không gian phát triển mới dựa trên thể chế, khoa học - công nghệ, dữ liệu và năng lực quản trị", ông Lợi nói.

Ông Lợi cho rằng, không gian phát triển của Việt Nam trong kỷ nguyên mới không nên hiểu theo nghĩa hẹp, tĩnh tại và thuần túy gắn với địa giới địa lý hoặc địa giới hành chính.

"Chúng ta nên quan niệm không gian phát triển như một hệ sinh thái động, đa tầng và tích hợp, trong đó thể chế, kết cấu hạ tầng, nguồn lực con người, khoa học - công nghệ, văn hóa, dữ liệu, thị trường và hợp tác quốc tế tạo ra động lực tăng trưởng nhằm đạt được các kết quả phát triển. Không gian của một quốc gia được xác định bởi đường biên, nhưng không gian phát triển của một dân tộc được mở rộng bởi tầm nhìn, khả năng tổ chức, năng lực sáng tạo và mức độ kết nối", ông Lợi nhấn mạnh.

Theo tinh thần Đại hội XIV và Hội nghị Trung ương 3, cần tiếp cận đồng thời hai nhóm không gian: các không gian hiện hữu phải được tái cấu trúc, nâng cấp và kết nối hiệu quả hơn; các không gian mới phải được chủ động kiến tạo, thử nghiệm và khai thác có trách nhiệm.

Tại hội thảo, các ý kiến tại cũng thống nhất cho rằng trong bối cảnh mới, không gian phát triển cần được quản trị theo cách tiếp cận tổng thể, liên ngành và liên vùng; vượt qua giới hạn của tư duy phát triển theo địa giới hành chính, hướng tới khai thác hiệu quả các nguồn lực đất đai, biển, đô thị, hạ tầng, dữ liệu và các không gian phát triển mới. Đồng thời, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cần được xem là những động lực trực tiếp kiến tạo các không gian phát triển mới và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Các đại biểu cũng nhấn mạnh vai trò của hợp tác quốc tế trong nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và chia sẻ kinh nghiệm quản trị phát triển. Những bài học quốc tế về quy hoạch không gian, phát triển đô thị, kinh tế số, quản trị đổi mới sáng tạo và liên kết vùng được đánh giá là những tham khảo có giá trị đối với quá trình hoạch định chính sách ở Việt Nam.

Bích Diệp