Đổi mới mô hình phát triển: Từ “đất và lao động giá rẻ” sang tri thức, công nghệ

Tại một hội thảo mới đây, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần chuyển mạnh từ mô hình dựa vào đất đai, lao động giá rẻ sang phát huy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, năng lực doanh nghiệp và chất lượng quản trị.

Thoát khỏi mô hình dựa vào đất đai, lao động giá rẻ

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, mô hình kinh tế Việt Nam trước đây chủ yếu dựa vào đất đai và lao động trình độ thấp. Tuy nhiên, những lợi thế này đang dần trở thành điểm nghẽn.

Với đất đai, Việt Nam còn nhiều hạn chế trong quản lý và sử dụng. Vì vậy, muốn đổi mới mô hình phát triển, cần thay đổi cách nhìn và phương thức quản lý nguồn lực này.

Tương tự, lợi thế lao động giá rẻ ngày càng kém phù hợp. Theo ông, lao động giá rẻ có ý nghĩa hơn với khu vực FDI nhưng tạo ra giá trị gia tăng hạn chế cho khu vực kinh tế trong nước. Nếu tiếp tục dựa vào lao động chân tay, nền kinh tế có thể tăng trưởng về quy mô nhưng khó chuyển đổi về cấu trúc.

“Thời đại mới đang chuyển đổi từ lao động chân tay sang lao động trí óc, lao động sáng tạo. Doanh nghiệp phải là trung tâm của công cuộc đổi mới”, ông nói.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, để doanh nghiệp trở thành động lực tăng trưởng, cần bảo đảm môi trường cạnh tranh tự do, công khai, minh bạch, qua đó giúp các chính sách, trong đó có Nghị quyết 68, phát huy hiệu quả.

Ông cho rằng sự phát triển của AI và tự động hóa cũng đang đặt ra bài toán mới. Một bộ phận lao động có thể bị thay thế, song đây vẫn là nguồn lực lớn nếu được đào tạo và chuyển đổi phù hợp.

Bên cạnh đó, thương mại điện tử và công nghệ đang thay đổi nhanh phương thức sản xuất, kinh doanh, buộc doanh nghiệp phải chủ động thích ứng. Điều này đòi hỏi cơ quan quản lý và các nhà hoạch định chính sách phải sớm xây dựng mô hình quản lý linh hoạt hơn.

Không thể có mô hình tăng trưởng mới với tư duy quản trị cũ

TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, cho rằng muốn đổi mới mô hình tăng trưởng trước hết phải đổi mới môi trường quản trị quốc gia. “Không thể có một mô hình tăng trưởng mới trên nền tảng một hệ thống quản trị cũ kỹ”, ông nhấn mạnh.

Theo ông, thời gian là nguồn tài nguyên khan hiếm nhất, vì vậy lãnh đạo các cấp cần tập trung vào những quyết định chiến lược. Việc phân cấp, phân quyền chưa triệt để đang khiến nhiều vấn đề bị đẩy lên cấp trên, gây lãng phí thời gian và làm hệ thống dễ nghẽn.

Nguyên tắc cần hướng tới là cấp nào có nhiều thông tin nhất thì cấp đó quyết định và chịu trách nhiệm. Những vấn đề thuộc thẩm quyền Trung ương cần được Trung ương quyết định, còn các vấn đề nội bộ của địa phương phải trao quyền cho địa phương.

Một điểm nghẽn khác là thể chế chưa tạo đủ không gian cho đổi mới sáng tạo. Theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, đổi mới luôn đi kèm rủi ro, trong khi các dự án khởi nghiệp công nghệ trên thế giới có tỷ lệ thất bại rất cao. Nếu không có cơ chế chấp nhận rủi ro hợp lý và bảo vệ người dám làm, sẽ khó khuyến khích sáng tạo.

Quản trị hiện đại cũng đòi hỏi tăng cường phối hợp liên ngành, liên vùng. Những vấn đề như an toàn thực phẩm liên quan đến nhiều bộ, ngành; nếu mỗi cơ quan chỉ xử lý phần việc của mình mà thiếu đầu mối phối hợp, hiệu quả chung sẽ hạn chế.

Từ góc nhìn 40 năm Đổi mới, GS.TS Tạ Ngọc Tấn, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, cho rằng thành tựu quan trọng không chỉ nằm ở tăng trưởng kinh tế - xã hội mà còn ở sự phát triển tư duy lý luận.

Theo ông, Đại hội VI năm 1986 với tinh thần “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật” đã tạo bước chuyển quan trọng về phương pháp tư duy, đưa đường lối phát triển trở lại với thực tiễn và quy luật khách quan.

Một đặc điểm xuyên suốt quá trình Đổi mới là sự kết hợp giữa “kiên định và sáng tạo”. Việt Nam từng bước hoàn thiện nhận thức về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát huy vai trò của thị trường, nhiều thành phần kinh tế và ngày càng khẳng định vai trò của kinh tế tư nhân.

Cùng với đổi mới kinh tế, tư duy về con người, văn hóa, Nhà nước pháp quyền, kiểm soát quyền lực, quốc phòng - an ninh và đối ngoại cũng được hoàn thiện. Qua 40 năm tổng kết thực tiễn, các quan điểm này từng bước được phát triển thành hệ thống lý luận về đường lối Đổi mới.

GS.TS Tạ Ngọc Tấn nhấn mạnh: “Kiên định không đồng nghĩa với bất biến, sáng tạo không đồng nghĩa với xa rời nguyên tắc”. Theo ông, trong giai đoạn mới, sự phát triển của AI, kinh tế số, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, biến đổi khí hậu và cạnh tranh chiến lược tiếp tục đặt ra những yêu cầu mới.

Do đó, đổi mới mô hình phát triển không chỉ là thay đổi động lực tăng trưởng mà còn phải đi cùng đổi mới thể chế và phương thức quản trị. Việt Nam cần chuyển từ khai thác lợi thế về đất đai, lao động giá rẻ sang phát huy tri thức, công nghệ, doanh nghiệp và năng lực sáng tạo để tạo ra tăng trưởng nhanh hơn nhưng đồng thời phải có sự chuyển biến về chất.

Hà Giang