Doanh nghiệp Việt cần hướng đến việc làm chủ thương hiệu toàn cầu

Tại Diễn đàn “Doanh nghiệp 2026: Doanh nghiệp Việt Nam trên bản đồ kinh tế toàn cầu - Đổi mới để bứt phá”, các chuyên gia và lãnh đạo doanh nghiệp đã cùng nhận diện những "điểm nghẽn" chiến lược và vạch ra lộ trình để doanh nhân Việt thoát khỏi "vùng trũng" gia công, tiến tới làm chủ chuỗi giá trị toàn cầu.

Doanh nghiệp phải đối mặt và giải quyết 5 rào cản lớn

Theo nhận định của chuyên gia kinh tế Đinh Thế Hiển, Việt Nam đã vươn lên nhóm 20 quốc gia xuất khẩu hàng đầu thế giới với kim ngạch dự kiến đạt 475 tỷ USD vào năm 2025. Tuy nhiên, một thực tế đáng quan ngại là các doanh nghiệp nội địa chủ yếu vẫn đang dừng lại ở mức xuất khẩu bán thành phẩm (B2B) không có thương hiệu.

Phân tích sâu về chuỗi giá trị, ông Hiển chỉ ra rằng doanh nghiệp Việt đang làm rất tốt ở 4 khâu đầu tiên (nguyên liệu và sản xuất) nhưng lại bỏ ngỏ 3 khâu cuối cùng bao gồm xây dựng thương hiệu và bán lẻ trực tiếp (B2C).

Điều này dẫn đến sự thiệt thòi lớn về kinh tế, bởi các khâu cuối mới là nơi tập trung từ 70% đến 80% tổng giá trị sản phẩm. Việt Nam hiện đang ở "khúc đầu khó" – tức là làm những việc vất vả nhất từ trồng trọt đến sơ chế nhưng lợi nhuận thu về lại thấp nhất.

Để tiến xa hơn, ông Hiển cho rằng các doanh nghiệp phải giải quyết 5 rào cản lớn. Trước hết là vấn đề nguyên liệu, khi ngay cả ở những ngành thế mạnh như chế biến thực phẩm, sự liên kết giữa nhà sản xuất và người nông dân vẫn còn lỏng lẻo, tình trạng lật kèo hợp đồng diễn ra thường xuyên khiến nguồn cung không ổn định. Đối với các ngành công nghiệp như da giày, may mặc, Việt Nam vẫn phụ thuộc quá lớn vào nguyên liệu nhập khẩu từ Hàn Quốc hay Trung Quốc và chưa thực sự làm chủ được công nghệ nguyên liệu.

Điểm nghẽn thứ hai nằm ở sự thiếu hụt các liên kết tài chính mạnh mẽ; trong khi các tập đoàn quốc tế có hệ thống tài chính riêng để hỗ trợ chuỗi cung ứng thì ở Việt Nam, các doanh nghiệp lớn thường chiếm dụng vốn của các đơn vị cung ứng nhỏ trong thời gian dài, gây đứt gãy sự bền vững. Thêm vào đó, hạ tầng logistics và chi phí vận hành vẫn là gánh nặng thuộc về trách nhiệm điều tiết của Chính phủ.

Cuối cùng, hai nút thắt quan trọng nhất thuộc về bản thân doanh nghiệp là việc thiếu can đảm để đầu tư vào xây dựng thương hiệu quốc tế và phát triển sản phẩm đầu cuối do quá vất vả với các khâu sản xuất ban đầu.

Nhìn lại lịch sử phát triển của nhiều công ty lớn tại Việt Nam, chuyên gia kinh tế Đinh Thế Hiển quan sát thấy rằng ưu thế ban đầu hay sự hỗ trợ đặc biệt từ Nhà nước không phải là yếu tố tiên quyết dẫn đến thành công bền vững. Có những doanh nghiệp được trao nhiều lợi thế nhưng lại tụt hậu, trong khi nhiều doanh nhân khởi đầu yếu thế nhưng nhờ tầm nhìn và năng lực lãnh đạo đã đưa công ty vươn lên mạnh mẽ. Điều này khẳng định vai trò tối thượng của người thuyền trưởng, những CEO có đủ quyết tâm và chiến lược để tập hợp nguồn lực tiến công vào những phân khúc giá trị cao.

"Cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam vươn ra biển lớn là rất rộng mở, nhưng nó đòi hỏi một tư duy mới: không chỉ dừng lại ở việc tham gia vào chuỗi cung ứng của người khác mà phải nỗ lực để trở thành người làm chủ chuỗi giá trị của chính mình. Chỉ khi dám tấn công vào các khâu xây dựng thương hiệu và sản phẩm cuối cùng, doanh nhân Việt mới thực sự hoàn thành sứ mệnh trong kỷ nguyên vươn mình của đất nước", chuyên gia kinh tế Đinh Thế Hiển nhấn mạnh.

Tại diễn đàn, ông Đinh Hồng Kỳ – Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Xanh TP.HCM khẳng định chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mang tính hình thức mà đã trở thành hệ thống thích ứng linh hoạt. Lộ trình xanh hóa gồm 4 bước: Đo lường – Tối ưu hóa – Tích hợp ESG – Định vị thương hiệu xanh. Những đơn vị bắt nhịp sớm sẽ có cơ hội "định nghĩa lại luật chơi" trong lĩnh vực của mình.

Song song với xanh hóa, số hóa và kinh tế tri thức được coi là động lực chính để nâng cao vị thế. Việc ứng dụng công nghệ số, quản trị nguồn lực (ERP) và minh bạch tài chính (kiểm toán bởi Big Four) được xem là "tấm vé thông hành" để doanh nghiệp nội địa nhận vốn đầu tư và viện trợ quốc tế.

Kiến nghị thực tiễn cho các ngành hàng chủ lực

Các hiệp hội chuyên ngành đã đưa ra nhiều kiến nghị cụ thể để khơi thông nguồn lực. Ông Nguyễn Đình Tùng (Hiệp hội Rau quả Việt Nam) đã đề xuất các giải pháp trọng tâm nhằm tháo gỡ khó khăn cho ngành nông nghiệp và xuất khẩu. Về nguồn vốn, ông kiến nghị ngân hàng nên công nhận cây trồng, cánh đồng và các công trình phụ trợ trên đất là tài sản thế chấp để nông dân dễ dàng tiếp cận tín dụng.

Về thể chế, Nhà nước cần chịu trách nhiệm cấp mã số vùng trồng và ngành ngân hàng nên trực tiếp hướng dẫn nông dân giao dịch qua tài khoản để tránh gián đoạn vận hành xuất khẩu. Đối với logistics, Chính phủ cần làm việc với các hãng tàu để ổn định giá cước và nguồn cung container. Cuối cùng, ông đề xuất cần có chính sách hỗ trợ lãi suất và cơ chế tài chính kịp thời cho những doanh nghiệp đang bị đứt gãy thị trường tại khu vực Trung Đông.

Ông Phạm Văn Việt, Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội Dệt may Thời trang TP HCM (AGTEK) cho biết ngành dệt may đang đối mặt với thách thức lớn từ chi phí logistics tăng cao, giá nguyên liệu tăng 8-18% và nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng do thời gian giao hàng kéo dài.

Để vượt khó, ông kiến nghị bốn giải pháp trọng tâm: đào tạo nhân lực trình độ cao về công nghệ và thương mại điện tử; ưu tiên tối thiểu 30% doanh nghiệp nội địa trên các sàn thương mại điện tử; tăng cường minh bạch thị trường để bảo vệ sản xuất trong nước và hỗ trợ quỹ đất xây dựng trung tâm thời trang giúp doanh nghiệp phát triển thương hiệu.

Bà Lý Kim Chi, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP HCM, Chủ tịch Hội Lương thực Thực phẩm TP HCM (FFA) đề xuất 5 giải pháp chiến lược cho ngành thực phẩm: Chuyển đổi tư duy từ "lượng" sang "chất", ưu tiên các sản phẩm giá trị gia tăng cao; Tháo gỡ vốn cho chế biến sâu bằng cơ chế tín dụng dài hạn để đầu tư công nghệ và máy móc; 

Đột phá hạ tầng logistics và hệ thống bảo quản nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp quy mô nhỏ đáp ứng yêu cầu xuất khẩu; Nâng cao vai trò kiến tạo của Nhà nước trong công tác dự báo kinh tế, minh bạch môi trường kinh doanh và cải cách hành chính;  Điều phối chuỗi giá trị, kết nối chặt chẽ doanh nghiệp với vùng nguyên liệu để xây dựng mô hình sản xuất quy mô lớn và bền vững.

Bà Nguyễn Hương Quỳnh, Phó Chủ tịch Hội Nữ doanh nhân TP HCM (HAWEE) cũng đã đưa ra ba đề xuất chiến lược nhằm thúc đẩy vị thế của nữ doanh nhân. Thứ nhất, bà kiến nghị Chính phủ cần có các ưu tiên và ưu đãi cụ thể cho doanh nghiệp do nữ làm chủ trong các chính sách hỗ trợ để tương xứng với sự quan tâm của quốc tế về bình đẳng giới.

Thứ hai, bà nhấn mạnh sự liên kết và sẵn sàng hợp tác giữa các hiệp hội để cộng đồng doanh nhân nữ cùng hưởng lợi từ các chương trình chung. Cuối cùng, trong bối cảnh "thời chiến" kinh tế, bà kêu gọi tinh thần đoàn kết giữa các doanh nghiệp, trong đó những đơn vị lớn đã mở được thị trường cần dẫn dắt và hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ để cùng nhau chinh phục thế giới.

Minh Phương