Diễn đàn Báo chí toàn quốc 2026: Nhận diện thách thức và kiến tạo tương lai báo chí số

Một trong những chủ đề "nóng" nhất tại Diễn đàn năm nay là sự bùng nổ của AI trong tòa soạn. Nhà báo Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, nhận định rằng trong kỷ nguyên bão thông tin, báo chí chính thống không nên chạy đua về tốc độ đưa tin mà phải khẳng định giá trị cốt lõi qua sự tin cậy và tính kiểm chứng.

Ông nhấn mạnh: "Sự chính trực và đạo đức báo chí mới tạo nên sự tin cậy của công chúng và đây chính là tài sản lớn nhất của báo chí chính thống".

Nhà báo Lê Quốc Minh nhận định rằng AI không phải là một thế lực thay thế mà là xung lực thúc đẩy báo chí phải tiến hóa. AI hiện đang hỗ trợ đắc lực cho các tòa soạn trong việc sản xuất, phân phối nội dung, tương tác độc giả và quản trị vận hành. Để làm chủ công nghệ này, ông Minh đề cập chiến lược 4 trụ cột gồm:

Trụ cột 1: Tái cấu trúc - giải phóng sức lao động - AI đảm nhiệm tác vụ lặp lại; con người tập trung vào tư duy phản biện và trải nghiệm thực tế mà máy móc không thể có.

Trụ cột 2: Ứng dụng "nội dung dạng lỏng" (liquid content) - từ một nội dung trung tâm (thông tin gốc ban đầu) có thể tạo các sản phẩm ở nhiều định dạng khác nhau như: longform và bài viết sâu, video ngắn phát lên nền tảng mạng xã hội, podcast âm thanh, infographic...

Trụ cột 3: Bản địa hóa dữ liệu và bảo vệ ngôn ngữ - phát triển các mô hình ngôn ngữ lớn nội địa thông qua việc huấn luyện trên kho dữ liệu báo chí, văn học, lịch sử chính thống đã kiểm chứng.

Trụ cột 4: Thiết lập màng lọc đạo đức - AI chỉ đóng vai trò trợ lý gợi ý (tiêu đề, góc tiếp cận); biên tập viên luôn là người duyệt cuối cùng. Bản lĩnh chính trị và "nhạy cảm báo chí" là bộ lọc tối thượng chặn đứng ảo giác AI.

Đặc biệt, Hội Nhà báo Việt Nam đã công bố 10 quy tắc sử dụng AI trong hoạt động báo chí. Bộ khung này khẳng định AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế con người; nghiêm cấm việc dùng AI để tạo tin giả, Deepfake hoặc vi phạm bản quyền. Nhà báo phải luôn là người kiểm soát cuối cùng và chịu trách nhiệm cho mọi sản phẩm xuất bản.

Tại diễn đàn, vấn đề quy hoạch và tổ chức lại hệ thống báo chí được thảo luận quyết liệt nhằm tháo gỡ các "điểm nghẽn" về thể chế. Ông Trần Thanh Lâm, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, khẳng định yêu cầu sắp xếp đội ngũ theo hướng tinh - gọn - mạnh - hiệu năng - hiệu lực và hiệu quả.

Trước những băn khoăn về việc giảm số lượng đầu mối cơ quan báo chí, ông Lâm khẳng định: "Việc giảm số lượng cơ quan báo chí không đồng nghĩa với việc giảm sản phẩm báo chí hay hạn chế khả năng tiếp cận thông tin của công chúng". Thay vào đó, một cơ quan có thể phát triển đa dạng loại hình và sản phẩm để phục vụ tốt hơn nhu cầu của bạn đọc.

Ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Báo chí, cũng cho biết mục tiêu xuyên suốt của tiến trình quy hoạch là nâng cao hiệu quả hoạt động cho các tòa soạn.

Trong bối cảnh mô hình kinh doanh truyền thống suy giảm, Diễn đàn đã mổ xẻ bài toán kinh tế báo chí bền vững. Các chuyên gia cho rằng tòa soạn cần đột phá tư duy, đa dạng hóa nguồn thu từ quảng cáo số, tổ chức sự kiện, đến mô hình thu phí đọc báo (paywall).

Dưới góc nhìn nghiên cứu, TS. Ngô Bích Ngọc (Đại học Swinburne Việt Nam) chỉ ra rằng độc giả hiện nay, đặc biệt là người trẻ, không chỉ cần tin nhanh mà còn cần sự xác thực và chiều sâu giải thích thông tin. Do đó, báo chí phải khẳng định vị thế bằng trách nhiệm xã hội và sự chính xác.

Về nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và lịch sử quốc phòng Việt Nam, cảnh báo thách thức lớn nhất không chỉ là số lượng tin giả mà là nguy cơ suy giảm niềm tin của công chúng.

Diễn đàn thống nhất rằng báo chí cách mạng cần thay đổi cách tiếp cận: Không chỉ phản bác cái sai mà còn phải chủ động lan tỏa cái đẹp, những giá trị tích cực để xây dựng "sức đề kháng" cho xã hội trước các thông tin xấu độc.

Diễn đàn Báo chí toàn quốc 2026 khép lại với thông điệp mạnh mẽ: Báo chí Việt Nam cần kiên định với các giá trị cốt lõi là Sự thật - Niềm tin - Trách nhiệm xã hội. Để phát triển bền vững, các cơ quan báo chí cần có "tư duy sản phẩm", dám thử nghiệm công nghệ mới và không ngừng đổi mới mô hình vận hành trong kỷ nguyên số.

Tuấn Kiệt