Di sản số mở ra cơ hội kinh doanh mới cho doanh nghiệp công nghệ

Nghị định 277/2026/NĐ-CP được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý để dữ liệu văn hóa trở thành nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, để di sản số thực sự trở thành một thị trường kinh tế, các quy định về quyền sở hữu, khai thác, thương mại hóa dữ liệu và cơ chế cấp phép cần tiếp tục được cụ thể hóa.

Phóng viên Thương hiệu và Pháp luật đã có cuộc trao đổi với Luật sư Phan Vũ Tuấn, Trưởng Văn phòng Luật sư Phan Law Vietnam về những cơ hội và rào cản pháp lý đang đặt ra với doanh nghiệp công nghệ trong lĩnh vực này.

- Thưa ông, Nghị định 277 có thể mở ra những cơ hội nào cho doanh nghiệp công nghệ trong lĩnh vực di sản số?

Luật sư Phan Vũ Tuấn: Nghị định 277/2026/NĐ-CP không chỉ hướng tới bảo tồn di sản văn hóa, mở rộng khả năng tiếp cận văn hóa mà còn tạo hành lang pháp lý để dữ liệu văn hóa trở thành một nguồn lực thúc đẩy công nghiệp văn hóa.

Trong đó, di sản số là một cấu phần quan trọng của hạ tầng văn hóa số. Nghị định đưa ra nhiều cơ chế hỗ trợ, thu hút doanh nghiệp công nghệ trong nước và nước ngoài đầu tư, hợp tác đầu tư, chuyển giao công nghệ, như ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp; sử dụng miễn phí hạ tầng số; kết nối với các đơn vị văn hóa, nghệ thuật để hợp tác số hóa, khai thác dữ liệu; hỗ trợ giới thiệu, xúc tiến thương mại trong và ngoài nước và tham gia các chương trình hỗ trợ chuyên ngành.

Đây là cơ sở để doanh nghiệp phát triển nhiều mô hình kinh doanh mới, từ cung cấp dịch vụ tư vấn, giải pháp số hóa di sản, xây dựng hạ tầng văn hóa số đến xây dựng, vận hành nền tảng quản lý tài sản số, sàn giao dịch bản quyền.

Các công nghệ như Blockchain, Smart Contract, DRM cũng có thể được ứng dụng để quản lý, xác thực và giao dịch tài sản số. Bên cạnh đó là dư địa phát triển mô hình ngôn ngữ lớn, AI chuyên ngành văn hóa, các nền tảng cung cấp trải nghiệm di sản số và dịch vụ văn hóa số.

- Vậy doanh nghiệp có thể khai thác và thương mại hóa những loại dữ liệu, sản phẩm số nào được tạo ra từ di sản?

Luật sư Phan Vũ Tuấn: Đây là vấn đề cần được làm rõ trong quá trình triển khai. Dữ liệu văn hóa số cần được phân loại dựa trên yêu cầu quản trị, xử lý và bảo vệ dữ liệu.

Theo đó, cần xác định rõ dữ liệu nào hạn chế tiếp cận, dữ liệu nào được mở, dữ liệu nào mở nhưng kèm điều kiện và dữ liệu nào được khai thác, sử dụng có thu phí.

Việc khai thác, sử dụng dữ liệu văn hóa số phải tuân thủ pháp luật về tiếp cận thông tin, sở hữu trí tuệ và các quy định liên quan. Đặc biệt, việc khai thác dữ liệu không được làm sai lệch, xuyên tạc hoặc tách dữ liệu khỏi bối cảnh văn hóa gắn với di sản.

Về sở hữu trí tuệ, điểm a Khoản 4 Điều 7 Nghị định 277 quy định việc đóng góp dữ liệu vào Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia không làm thay đổi quyền của chủ sở hữu dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có quyền tác giả và quyền liên quan theo quy định pháp luật.

Điều này có nghĩa, doanh nghiệp được tiếp cận hoặc khai thác dữ liệu không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp sở hữu dữ liệu đó.

Tôi cho rằng cần phân định ít nhất ba lớp đối tượng: dữ liệu về văn hóa số; dữ liệu được tạo ra hoặc xử lý từ dữ liệu văn hóa số; và sản phẩm, dịch vụ do doanh nghiệp tạo ra trên cơ sở những dữ liệu đó.

Việc xác định rõ chủ thể quyền đối với từng lớp đối tượng là điều kiện quan trọng để hình thành thị trường văn hóa số và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư, đổi mới sáng tạo.

- Theo ông, đâu là những rào cản pháp lý lớn nhất khiến doanh nghiệp chưa mạnh dạn đầu tư vào di sản số, đặc biệt về bản quyền và quyền khai thác dữ liệu?

Luật sư Phan Vũ Tuấn: Cần nhìn nhận Nghị định 277/2026/NĐ-CP là khung pháp lý mang tính định hướng, đặt ra các nguyên tắc, chính sách và nền tảng cho việc xây dựng, quản lý, chia sẻ và khai thác dữ liệu văn hóa số.

Để những định hướng này thực sự chuyển hóa thành cơ hội đầu tư và kinh doanh, cần tiếp tục hoàn thiện các văn bản hướng dẫn và cơ chế thực thi.

Điều doanh nghiệp cần nhất là một môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và có khả năng dự đoán. Doanh nghiệp phải biết dữ liệu nào có thể tiếp cận, được khai thác trong phạm vi nào, điều kiện thương mại hóa ra sao và sản phẩm tạo ra từ dữ liệu sẽ được xác lập quyền như thế nào.

Do đó, cần sớm cụ thể hóa các định hướng, chính sách mà Nghị quyết số 28/2026/QH16 và Nghị định 277/2026/NĐ-CP đặt ra, đặc biệt về phân loại và phạm vi tiếp cận dữ liệu, điều kiện khai thác, thương mại hóa, cơ chế cấp phép, xác định quyền đối với dữ liệu và sản phẩm được tạo ra từ dữ liệu.

Đây chính là cơ sở để doanh nghiệp có thể đánh giá rủi ro, tính toán hiệu quả đầu tư và mạnh dạn tham gia thị trường văn hóa số.

- Theo luật sư, cần hoàn thiện thêm chính sách nào để di sản số thực sự trở thành một thị trường kinh tế, tạo động lực cho doanh nghiệp đầu tư dài hạn?

Luật sư Phan Vũ Tuấn: Nếu chỉ dừng ở số hóa và lưu trữ thì di sản số chưa thể trở thành một thị trường. Muốn thu hút doanh nghiệp đầu tư, pháp luật cần giải quyết đồng thời ba vấn đề lớn.

Thứ nhất, phải xác lập rõ quyền sở hữu và quyền khai thác. Cần phân biệt dữ liệu gốc do Nhà nước quản lý, phục vụ mục tiêu bảo tồn với các sản phẩm, dịch vụ do doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, phát triển trên cơ sở dữ liệu đó.

Thứ hai, cần xây dựng cơ chế định giá, cấp phép và giao dịch minh bạch. Khi doanh nghiệp biết một tài sản số có giá trị như thế nào, được khai thác trong bao lâu, phải trả chi phí gì và quyền đối với sản phẩm cuối cùng thuộc về ai, họ mới có cơ sở để tính toán bài toán đầu tư.

Thứ ba, cần có chính sách hỗ trợ đủ hấp dẫn để doanh nghiệp duy trì đầu tư dài hạn. Trong đó có thể bao gồm ưu đãi thuế, hỗ trợ sử dụng hạ tầng số, khai thác dữ liệu, xúc tiến thương mại và xây dựng, vận hành các trung tâm đổi mới sáng tạo văn hóa.

Nếu giải quyết được những vấn đề này, di sản số sẽ không chỉ là công cụ phục vụ bảo tồn mà có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho các ngành công nghiệp văn hóa, tạo ra sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới.

Quan trọng hơn, một hành lang pháp lý rõ ràng sẽ giúp doanh nghiệp công nghệ nhìn thấy cơ hội kinh doanh đủ lớn và đủ ổn định để bỏ vốn đầu tư dài hạn vào lĩnh vực này.

Xin cảm ơn ông!

Hà Giang thực hiện