Dệt may Việt tăng tốc chuyển đổi xanh để giữ nhịp xuất khẩu toàn cầu

"Gọng kìm" từ chính sách thuế và áp lực logistics

Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tính đến hết tháng 8 năm 2026, kim ngạch xuất khẩu dệt may của Việt Nam đạt 26,897 tỷ USD, ghi nhận mức tăng trưởng khiêm tốn 1,6% so với cùng kỳ năm trước. Dù vẫn giữ vững vị thế thứ 4 trong nhóm các mặt hàng xuất khẩu chủ lực, ngành dệt may đang bước vào giai đoạn thử thách khi dư địa tăng trưởng truyền thống dần bị thu hẹp.

"Sức ép kép" từ chính sách bảo hộ quốc tế và yêu cầu phát triển bền vững đang buộc các doanh nghiệp phải thực hiện một cuộc xoay trục chiến lược: từ bỏ tư duy gia công giá rẻ để tìm kiếm "tấm vé thông hành" mới thông qua chuyển đổi xanh và tự chủ chuỗi cung ứng.

Thị trường quốc tế năm 2026 không chỉ biến động về nhu cầu mà còn dựng lên những rào cản phi truyền thống cực đoan, tạo thành một "gọng kìm" tài chính siết chặt lợi nhuận của doanh nghiệp Việt. Việc thị trường trọng điểm Hoa Kỳ áp mức thuế bổ sung 12,5% đã trực tiếp làm xói mòn lợi thế cạnh tranh về giá. Đáng ngại hơn, áp lực này cộng hưởng cùng những đứt gãy trong chuỗi cung ứng vận tải.

Theo ông Nguyễn Bá Khánh Tùng, Phó Tổng Giám đốc Hanosimex, thời gian xác nhận và bố trí container bị rút ngắn đến mức cực đoan; nhiều lô hàng chỉ có khoảng 3 ngày để hoàn tất việc xếp hàng sau khi có xác nhận đặt chỗ. Sự kết hợp giữa chi phí thuế cao và chi phí logistics phát sinh do tình thế "trở tay không kịp" đang bào mòn biên lợi nhuận vốn đã mỏng của các đơn vị gia công.

Bên cạnh đó, sự phân hóa đơn hàng đang diễn ra rõ nét. Ông Bạch Thăng Long, Phó Tổng Giám đốc May 10, nhận định rằng thị trường không còn những đơn hàng lớn, phổ thông mà thay thế bằng các đơn hàng quy mô vừa và nhỏ với yêu cầu kỹ thuật hết sức phức tạp như in, thêu, đính kết. Điều này đòi hỏi năng lực tổ chức sản xuất tinh gọn và linh hoạt hơn rất nhiều.

Tổng Giám đốc Vinatex, ông Cao Hữu Hiếu, cũng đưa ra cảnh báo về tính bất định của tỷ giá và các chính sách thương mại toàn cầu, khiến nhiều doanh nghiệp dù đã đủ đơn hàng cho quý III vẫn không thể chủ quan về kế hoạch kinh doanh những tháng cuối năm. Thực tế này cho thấy, nếu không nhanh chóng thoát khỏi tư duy chạy theo số lượng, doanh nghiệp sẽ bị đào thải bởi các rào cản kỹ thuật và chi phí đầu vào tăng phi mã.

Trong bối cảnh ngành thời trang thế giới phát sinh khoảng 92 triệu tấn rác thải mỗi năm và hơn 60% sản phẩm sử dụng sợi polyester, xanh hóa không còn là một lựa chọn mang tính hình thức. Tại các sự kiện kết nối chuỗi cung ứng, đại diện các thương hiệu lớn như ông Alen Wei (H&M) khẳng định, họ đang ưu tiên những nhà cung cấp không chỉ có năng lực thương mại mà phải có khả năng phát triển bền vững, đổi mới sáng tạo và cam kết phát thải ròng bằng 0.

Năng lực cạnh tranh mới của ngành dệt may Việt Nam hiện đang được định hình lại qua những mô hình tiêu biểu về kinh tế tuần hoàn. Điển hình như tại Tổng Công ty 28, đơn vị này đã chủ động tổ chức sản xuất theo chuỗi khép kín từ kéo sợi đến thành phẩm, ứng dụng tự động hóa sâu để tối ưu hóa việc sử dụng nguyên phụ liệu.

Trong khi đó, Faslink dưới sự dẫn dắt của bà Trần Hoàng Phú Xuân đã tạo ra bước đột phá khi tiên phong ứng dụng các nguyên liệu tự nhiên như sợi tre, sen, cafe, bạc hà cùng công nghệ thiết kế 3D. Những giải pháp này giúp doanh nghiệp cắt giảm tới 59% lượng khí thải CO2 và 47% lượng nước tiêu thụ, tạo ra lợi thế vượt trội so với các đối thủ vẫn duy trì phương thức sản xuất truyền thống. Rõ ràng, các chỉ số về môi trường đang dần thay thế lợi thế nhân công giá rẻ để trở thành thước đo mới cho sự sống còn của doanh nghiệp.

Doanh nghiệp dệt may Việt quyết liệt đa dạng hóa thị trường

Để giảm bớt sự phụ thuộc vào các đối tác truyền thống, các doanh nghiệp dệt may Việt Nam đang quyết liệt đa dạng hóa thị trường. Những nỗ lực xúc tiến thương mại đã vươn xa tới châu Phi (Cape Town 2026), Anh (Source Fashion London) và các hội chợ chuyên ngành lớn như Magic Show tại Mỹ.

Theo Tham tán Thương mại tại Hoa Kỳ, ông Đỗ Ngọc Hưng, việc tăng tỷ lệ nội địa hóa nguyên liệu và công nghệ trong nước là con đường duy nhất để hạn chế nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại và khẳng định tính minh bạch của xuất xứ hàng hóa.

Nỗ lực tự thân của doanh nghiệp đang nhận được sự tiếp sức quan trọng từ phía cơ quan quản lý. Việc tháo gỡ các điểm nghẽn về thuế xuất nhập khẩu tại chỗ thông qua các văn bản pháp lý như Công văn 20880/CHQ-NVTHQ và Công văn 20723/CHQ-NVTHQ đã khơi thông dòng hàng hóa và giảm bớt gánh nặng tài chính cho doanh nghiệp trong giai đoạn nhạy cảm này. Sự cộng hưởng giữa chiến lược linh hoạt của doanh nghiệp và sự nhạy bén của chính sách đang tạo ra những không gian tăng trưởng mới, giúp ngành dệt may chống chịu tốt hơn trước các cú sốc ngoại lực.

Ngoài ra, để phát triển bền vững, ngành dệt may cần một cuộc cải tổ toàn diện, dịch chuyển mạnh mẽ từ mô hình gia công đơn thuần (CMT) sang các phương thức có giá trị gia tăng cao hơn như FOB (mua nguyên liệu, bán thành phẩm) và tiến tới ODM (tự thiết kế và sản xuất). Việc tự chủ nguyên liệu không chỉ giúp đáp ứng quy tắc xuất xứ khắt khe của các FTA thế hệ mới mà còn là lá chắn bảo vệ doanh nghiệp trước rủi ro đứt gãy cung ứng toàn cầu.

Bên cạnh đó, đầu tư vào kỹ năng lao động và công nghệ số là yêu cầu cấp thiết để nâng cao năng suất thực chất. Việc quản trị bằng dữ liệu lớn, dự báo xu hướng và tự động hóa dây chuyền sản xuất sẽ giúp doanh nghiệp thích ứng với những đơn hàng "nhỏ nhưng khó". Nâng cấp vị thế trong chuỗi cung ứng từ người làm thuê sang chủ thể kiểm soát giá trị cao là con đường duy nhất để dệt may Việt Nam giữ vững vị trí của mình trên bản đồ thế giới.

Dù đối mặt với sức ép kép từ thuế quan và các tiêu chuẩn xanh hóa khắt khe, ngành dệt may Việt Nam trong 8 tháng đầu năm 2026 vẫn cho thấy bản lĩnh kiên cường với kim ngạch gần 27 tỷ USD. Tuy nhiên, vị trí thứ 4 toàn cầu có thể bị đe dọa nếu quá trình chuyển đổi xanh không được đẩy mạnh. Với tư duy thay đổi quyết liệt của doanh nghiệp cùng sự đồng hành kịp thời của thể chế, dệt may Việt Nam hoàn toàn có triển vọng bứt phá, chuyển mình thành điểm đến của thời trang xanh và công nghệ cao, khẳng định giá trị bền vững trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuấn Kiệt