Đề xuất giao sàn thương mại điện tử truy xuất nguồn gốc hàng hóa gây nhiều lo ngại

Lo chồng chéo và vượt quá vai trò pháp lý của sàn TMĐT

Cụ thể, khoản 35 điều 1 của dự thảo quy định các sàn TMĐT phải thực hiện việc xác minh, truy xuất nguồn gốc hàng hóa trước và trong quá trình vận hành nền tảng. Theo VECOM, quy định này không chỉ gây chồng chéo với Luật TMĐT và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, mà còn làm suy yếu tính chuyên biệt của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa.

Các nghĩa vụ như xác minh người bán, giám sát giao dịch, xử lý hàng giả… vốn đã được điều chỉnh rõ ràng tại Nghị định 52/2013/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 85/2021/NĐ-CP) và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023. Việc dự thảo luật tiếp tục can thiệp vào những nội dung này không những gây trùng lặp mà còn có nguy cơ tạo ra xung đột pháp lý, khiến doanh nghiệp lúng túng trong tuân thủ và cơ quan quản lý gặp khó trong thực thi.

Ông Trần Trọng Tuyến – Phó Chủ tịch VECOM nhận định, sàn TMĐT chỉ là đơn vị trung gian, không có công cụ, chức năng pháp lý hoặc chuyên môn kỹ thuật để xác minh, kiểm định hay can thiệp vào quy trình sản xuất và lưu thông hàng hóa. Trên thực tế, sàn chỉ có thể yêu cầu người bán cung cấp thông tin, tài liệu, lưu trữ và chuyển giao cho cơ quan có thẩm quyền khi được yêu cầu. Giao thêm nhiệm vụ “xác minh nguồn gốc” là không hợp lý và dễ dẫn tới tình trạng các sàn bị quy trách nhiệm cho hành vi vượt ngoài khả năng kiểm soát.

Rào cản cho doanh nghiệp nội địa

Một mối lo lớn khác được VECOM nhấn mạnh là nguy cơ “bảo hộ ngược”. Các sàn TMĐT trong nước có pháp nhân tại Việt Nam sẽ phải tuân thủ đầy đủ các quy định mới, trong khi các sàn xuyên biên giới – vốn không thành lập pháp nhân tại Việt Nam – sẽ không chịu nghĩa vụ tương đương. Điều này tạo ra sự bất cân xứng trong môi trường cạnh tranh, làm suy yếu năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nội địa.

Về lâu dài, nếu những quy định bất hợp lý tiếp tục được duy trì, các doanh nghiệp Việt có thể cân nhắc chuyển đăng ký hoạt động sang các quốc gia có chính sách pháp lý thân thiện hơn. Ngược lại, các nền tảng nước ngoài càng không có động lực hiện diện hợp pháp tại Việt Nam để tránh bị điều chỉnh bởi quy định nội địa.

Cảnh báo về tác động đến môi trường đầu tư và tính khả thi

Nhiều doanh nghiệp và chuyên gia bày tỏ lo ngại rằng quy định mới có thể làm giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư TMĐT tại Việt Nam, một lĩnh vực vốn đang tăng trưởng mạnh và thu hút sự quan tâm của nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Thạc sĩ Nguyễn Bình Minh, giảng viên Trường ĐH Thương mại, phân tích rằng trong thực tế, hàng hóa thường chỉ được sản xuất và đóng gói khi có đơn đặt hàng. Vì vậy, yêu cầu sàn TMĐT truy xuất từ “nguồn” là không khả thi, trừ khi mọi hàng hóa đều phải lưu trữ tại kho riêng của sàn – điều gây tốn kém chi phí và nguồn lực lớn.

Cần phân định rõ trách nhiệm và ứng dụng công nghệ truy xuất

Nhiều ý kiến cho rằng, thay vì đẩy trách nhiệm sang sàn TMĐT, cần xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc thống nhất, dựa trên nền tảng công nghệ như blockchain, mã QR, GS1... Đồng thời, quy định rõ trách nhiệm theo chuỗi cung ứng – từ nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, đơn vị phân phối đến cơ quan quản lý.

Theo thông lệ quốc tế tại Mỹ, Trung Quốc, EU, các nền tảng TMĐT không bị yêu cầu xác minh hoặc chứng nhận nguồn gốc hàng hóa. Họ chỉ cần tiếp nhận, lưu trữ và cung cấp thông tin khi có yêu cầu từ cơ quan chức năng, cùng cơ chế “thông báo và gỡ bỏ” trong trường hợp phát hiện vi phạm.

Trước những bất cập nêu trên, VECOM kiến nghị cơ quan soạn thảo luật bãi bỏ khoản 34 và 35 điều 1 của dự thảo (tương ứng với bổ sung điều 44a và 44b). Trong trường hợp vẫn cần điều chỉnh về truy xuất nguồn gốc, đề nghị dẫn chiếu sang các quy định thuộc lĩnh vực chuyên ngành như Luật TMĐT để đảm bảo tính thống nhất, tránh chồng chéo và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Trong bối cảnh TMĐT đang trở thành trụ cột quan trọng của nền kinh tế số, việc xây dựng khung pháp lý cần được cân nhắc kỹ lưỡng, vừa bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, vừa không cản trở sự phát triển của doanh nghiệp. Việc xác định đúng vai trò của từng chủ thể trong chuỗi cung ứng là yếu tố then chốt để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của các chính sách.

Đỗ Khuyến (T/h