Để làng nghề thủ công mỹ nghệ phát triển bền vững

Làng nghề – mạch sống của kinh tế văn hóa nông thôn

Theo Nghị định 52/2018/NĐ-CP về phát triển ngành nghề nông thôn, đến nay cả nước có 1.975 làng nghề được công nhận. Tổng doanh thu năm 2024 đạt hơn 376.000 tỷ đồng, tăng mạnh so với năm 2019. Hơn 2,1 triệu lao động có việc làm ổn định, thu nhập bình quân 4–5 triệu đồng/tháng, gấp đôi lao động thuần nông. Nhóm hàng thủ công mỹ nghệ (TCMN) chiếm tới 35% kim ngạch xuất khẩu của các sản phẩm ngành nghề nông thôn.

Thế nhưng, “mạch sống” ấy đang bị đe dọa khi lớp nghệ nhân ngày càng già hóa, trong khi thế hệ trẻ ít mặn mà với nghề. Ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), thẳng thắn nhìn nhận: “Nhiều nghệ nhân cao tuổi, sức khỏe yếu, trong khi lớp kế cận chưa được đào tạo bài bản”.

Tại làng tranh Đông Hồ (Bắc Ninh) – biểu tượng của mỹ thuật dân gian Việt Nam, hiện chỉ còn ba gia đình nghệ nhân duy trì nghề. Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả trăn trở: “Trước đây có hơn 30 hộ làm tranh, nay chỉ còn 3. Nếu thiếu chính sách hỗ trợ kịp thời, nguy cơ mai một làng nghề là rất lớn”.

Không chỉ thiếu nhân lực, sản xuất TCMN còn manh mún, quy mô hộ gia đình, thiếu đầu tư công nghệ, thiết kế, dẫn đến năng lực cạnh tranh yếu, bị lấn át bởi hàng công nghiệp, hàng nhái giá rẻ.

Từ bảo tồn đến thương mại hóa giá trị văn hóa

Các chuyên gia nhận định, nguyên nhân khiến TCMN chưa phát triển tương xứng với tiềm năng nằm ở thể chế và cơ chế quản lý còn thiếu đồng bộ, chưa theo kịp xu hướng thị trường toàn cầu.

Một thách thức khác là nguồn nguyên liệu bền vững. Ông Lê Bá Ngọc, Phó Chủ tịch Hiệp hội Xuất khẩu hàng TCMN Việt Nam, cảnh báo: “Đến năm 2027, nếu không đạt tiêu chí nguyên liệu bền vững, nhiều làng nghề có thể bị dừng xuất khẩu”. Hiện nguyên liệu mây, gỗ của nhiều làng nghề như Kim Bồng, Bao La, Phú Vinh phụ thuộc vào nguồn khai thác tự nhiên, chưa có vùng nguyên liệu đạt chuẩn.

Về đổi mới sáng tạo, ông Ngọc đề xuất thành lập Trung tâm đổi mới sáng tạo làng nghề, nhằm hỗ trợ thiết kế, mẫu mã, công nghệ và kết nối thị trường. Ông Trần Quốc Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, cũng khẳng định: “Phải coi sáng tạo là linh hồn của TCMN. Khi có trung tâm nghiên cứu – thiết kế riêng, làng nghề mới có thể đổi mới, đa dạng hóa sản phẩm và đáp ứng nhu cầu thị trường”.

Thực tế, nhiều làng nghề đã chứng minh sức bật nhờ sáng tạo. Bát Tràng từng chỉ có vài loại men truyền thống, nay đã làm chủ hàng chục loại men tráng, mẫu mã độc đáo, trở thành thương hiệu gốm sứ quốc tế.

Bộ Nông nghiệp & Môi trường đang tham mưu sửa đổi Nghị định 52/2018 theo hướng xây dựng bộ tiêu chí làng nghề bền vững, phân cấp mạnh cho địa phương, phát triển vùng nguyên liệu xanh, sạch, đồng thời ban hành chính sách ưu đãi để nghệ nhân “sống được với nghề”. Song song đó, ngành đang thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng bản đồ số làng nghề, hình thành các trung tâm sáng tạo và thiết kế cấp vùng, hỗ trợ đào tạo kỹ năng số, thương mại điện tử cho nghệ nhân và cơ sở sản xuất.

Theo ông Lê Bá Ngọc, để TCMN Việt Nam vươn ra thế giới, cần tập trung vào 4 trụ cột: xây dựng nguyên liệu bền vững, sản xuất theo chuẩn quốc tế, khuyến khích sáng tạo sản phẩm mới, và đẩy mạnh xúc tiến thương mại gắn với chuyển đổi số.

Với mục tiêu “xanh hơn – số hơn – vươn xa hơn”, ngành thủ công mỹ nghệ Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để vừa bảo tồn di sản, vừa khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế, hướng tới mục tiêu 4 tỷ USD xuất khẩu vào năm 2025 và 6 tỷ USD vào năm 2030, góp phần xây dựng một nền kinh tế văn hóa sáng tạo, bền vững và hội nhập.

Diệu Hương