Đề án 1 triệu ha lúa ĐBSCL: Nông dân thấy hiệu quả, doanh nghiệp thấy đầu ra

Theo báo cáo của Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) về Đề án 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), diện tích các địa phương đăng ký tham gia tính đến tháng 8/2026 đã đạt 421.000 ha. Mặc dù quy mô diện tích tham gia mở rộng nhanh chóng, số diện tích đáp ứng đầy đủ các tiêu chí khắt khe về chất lượng và giảm phát thải mới dừng lại ở mức 68.000 ha, tương đương 16%.

Các mô hình thí điểm triển khai trên đồng ruộng bước đầu ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực: giảm đáng kể lượng giống gieo sạ, tiết kiệm nước tưới, nâng cao năng suất, tăng lợi nhuận cho người trồng lúa và giảm lượng phát thải khí nhà kính.

Tuy nhiên, hiệu quả đạt được còn có sự chênh lệch giữa các địa phương và từng mùa vụ. Khoảng cách giữa diện tích tham gia và diện tích thực sự đáp ứng tiêu chí cho thấy việc gia tăng diện tích đăng ký bề nổi không đồng nghĩa với việc gia tăng diện tích canh tác chuẩn chất lượng cao, phát thải thấp.

"Chất lượng trước, quy mô sau" định hình giai đoạn 2027–2030

Nhằm giải bài toán chất lượng canh tác, ngày 11/11 tại TP. Cần Thơ, Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) phối hợp cùng IRRI tổ chức Hội thảo tham vấn phương pháp xây dựng quy trình canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp theo tiểu vùng và lộ trình nhân rộng giai đoạn 2027–2030.

Tại hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Văn Hùng, Chuyên gia cao cấp của IRRI, nhấn mạnh nguyên tắc hành động cốt lõi cho giai đoạn mới là "chất lượng trước, quy mô sau". Theo chuyên gia IRRI, điều quan trọng nhất không phải là ghi nhận bao nhiêu héc-ta tham gia trên kế hoạch, mà là xác định chính xác bao nhiêu héc-ta thực sự đáp ứng tiêu chí chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh.

Định hướng nhân rộng giai đoạn 2027–2030 đòi hỏi loại bỏ tư duy cộng dồn diện tích cơ học. Các địa bàn có đủ điều kiện về hạ tầng và năng lực tổ chức sản xuất sẽ được ưu tiên triển khai trước. Đối với những khu vực còn thiếu hụt điều kiện, cơ quan chuyên môn và địa phương phải xác định đúng "điểm nghẽn" để tập trung nguồn lực đầu tư có trọng tâm, tránh phân bổ dàn trải.

Quy trình kỹ thuật linh hoạt theo từng tiểu vùng sinh thái ĐBSCL

Đồng bằng sông Cửu Long sở hữu điều kiện tự nhiên đa dạng, không thể áp dụng một gói kỹ thuật cứng nhắc cho toàn bộ vùng. Hệ sinh thái nông nghiệp ĐBSCL phân hóa rõ rệt thành các tiểu vùng: vùng phù sa ngọt, vùng đất phèn, khu vực ngập lũ, vùng ven biển chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn, cùng các hệ sinh thái kết hợp lúa – tôm và lúa – cá.

Dựa trên Quy trình sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp tại Quyết định 4043 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các chuyên gia đề xuất giữ nguyên nguyên tắc và tiêu chí chung, đồng thời nghiên cứu tinh chỉnh giải pháp thực hiện phù hợp từng tiểu vùng.

Sự điều chỉnh này bao quát các khâu canh tác: Bố trí lịch gieo sạ né mặn, thích ứng linh hoạt với diễn biến nguồn nước. Đẩy mạnh sạ hàng, sạ khóm bằng cơ giới và thiết bị bay không người lái (drone) để giảm lượng giống sạ.

Áp dụng kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ (AWD). Đặc biệt chú ý vùng đất phèn tránh nguy cơ rút nước quá sâu gây chua hóa đất; vùng ven biển ưu tiên quản lý nguồn nước thích ứng với độ mặn. Tăng cường thu gom rơm rạ tái sử dụng, hạn chế vùi rơm ngập nước gây phát thải khí mê-tan.

Mọi điều chỉnh kỹ thuật ở cấp tiểu vùng đều phải dựa trên căn cứ khoa học, bằng chứng đồng ruộng và kiểm chứng thực tế, tuyệt đối không nới lỏng tiêu chí chuẩn để chạy theo diện tích.

Nông dân thấy hiệu quả, doanh nghiệp thấy đầu ra

Quy trình kỹ thuật là điều kiện cần, nhưng hiệu quả kinh tế thực tế mới là điều kiện đủ để người trồng lúa duy trì phương thức sản xuất phát thải thấp.

Theo ông Nguyễn Cao Khải, Giám đốc HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Tiến Thuận (TP. Cần Thơ), nông dân quan tâm trước hết đến chi phí, năng suất, lợi nhuận và đầu ra sản phẩm. Muốn nhân rộng trên diện tích lớn, HTX cần được hỗ trợ hạ tầng máy móc, dịch vụ kỹ thuật đồng bộ và hợp đồng liên kết tiêu thụ ổn định từ doanh nghiệp.

Đánh giá về khía cạnh ngành hàng, ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch VIETRISA, khẳng định Đề án 1 triệu ha lúa là cơ hội nâng cao giá trị và vị thế thương hiệu gạo Việt Nam. Sản xuất xanh chỉ phát triển bền vững khi gắn liền với liên kết chuỗi giá trị, chất lượng lúa gạo đồng đều và truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp và HTX đóng vai trò là cầu nối then chốt để chuyển hóa kết quả giảm phát thải trên đồng ruộng thành giá trị kinh tế trực tiếp cho nông dân.

Để bảo đảm tính thống nhất và minh bạch giữa các địa phương, Đề án giai đoạn tăng tốc thống nhất áp dụng hệ thống đo lường và xác minh kết quả giảm phát thải hiện đại, bao gồm:

Công cụ MRV (đo lường – báo cáo – xác minh) cung cấp phương pháp chuẩn đo đạc lượng khí nhà kính giảm thải. Công cụ ViRiCert giúp đánh giá và xác nhận quy trình sản xuất lúa gạo gắn với các tiêu chuẩn của Đề án. Bộ Atlas 1 triệu ha nhằm hệ thống số hóa dữ liệu về đất đai, nguồn nước, mùa vụ, mức độ cơ giới hóa, tỷ lệ giảm phát thải và liên kết chuỗi giá trị từ cấp tỉnh down đến cấp xã và HTX.

Từ khoảng cách giữa diện tích tham gia và diện tích đạt đầy đủ tiêu chí, bài toán của Đề án giai đoạn mới đã rõ: Mở rộng phải đi cùng khả năng thực hiện. Khi nông dân nhìn thấy hiệu quả qua từng vụ, hợp tác xã có dịch vụ hỗ trợ, doanh nghiệp có liên kết tiêu thụ và kết quả giảm phát thải được kiểm chứng, từng héc-ta nhân rộng mới thực sự có ý nghĩa.

Tuấn Kiệt