Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, bước đột phá đưa gạo Việt vươn tầm quốc tế

Nghịch lý xuất khẩu và áp lực từ thị trường truyền thống

Ngành lúa gạo Việt Nam bước vào năm 2026 với những tín hiệu trái chiều. Trong 2 tháng đầu năm, dù lượng xuất khẩu đạt khoảng 1,3 triệu tấn (tăng 5%), nhưng kim ngạch lại giảm 11,2%, đạt 599,3 triệu USD. Giá xuất khẩu bình quân rơi xuống ngưỡng 452–464 USD/tấn, cho thấy áp lực cạnh tranh về giá đang ngày càng khốc liệt.

Đặc biệt, Philippines – thị trường chiếm gần 50% thị phần của Việt Nam đã có động thái cắt giảm mạnh quy mô nhập khẩu để bảo hộ sản xuất nội địa. Thực tế này là hồi chuông cảnh báo về việc phụ thuộc quá lớn vào phân khúc gạo phổ thông và các thị trường truyền thống.

Để thoát khỏi vòng xoáy "cung tăng - giá giảm", Việt Nam buộc phải chuyển từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng giá trị và sự bền vững.

Đề án “Phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL)” được xem là lời giải căn cơ cho bài toán này.

Đề án 1 triệu ha, bước đột phá đưa gạo Việt vươn tầm quốc tế

Ngày 8/3 vừa qua, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội nghị sơ kết 2 năm Đề án "Phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030". 

Tại hội nghị, ông Trần Đức Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng qua 2 năm triển khai Đề án là bước đi quan trọng trong ngành hàng lúa gạo Việt Nam. Sản xuất lúa gạo đã từng bước hình thành liên kết bền vững và minh bạch, đưa sản xuất lúa gạo theo hướng xanh, sạch, chất lượng bền vững.

Sau hơn 2 năm thực hiện (giai đoạn 2024–2025), đề án đã đạt được những kết quả vượt bậc. Quy mô diện tích đạt khoảng 354.839 ha, tương đương 197% kế hoạch mục tiêu đề ra cho giai đoạn đầu.

Về hiệu quả canh tác, lượng giống gieo sạ giảm 45%, phân bón giảm 30%, và lượng nước tưới giảm 20%. Về lợi ích kinh tế, năng suất lúa tăng khoảng 12%, trong khi chi phí đầu vào giảm 40%, giúp lợi nhuận của nông dân tăng trung bình từ 6 triệu đồng/ha/vụ trở lên. Về tác động môi trường, lượng phát thải khí nhà kính giảm đáng kể, từ 3–4 tấn CO2/ha/vụ.

Việc hình thành liên kết bền vững với hơn 1.100 hợp tác xã và 210 doanh nghiệp tham gia đã tạo ra một hệ sinh thái sản xuất minh bạch và chuyên nghiệp.

Thương hiệu "Gạo Việt xanh" – Tấm hộ chiếu vào thị trường cao cấp

Một điểm nhấn quan trọng trong chiến lược nâng tầm hạt gạo là việc xây dựng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”. Tính đến cuối năm 2025, đã có hơn 18.000 ha với sản lượng khoảng 75.000 tấn gạo được cấp nhãn hiệu này. Đáng chú ý, 500 tấn gạo phát thải thấp đầu tiên đã được xuất khẩu thành công sang Nhật Bản – một trong những thị trường khó tính nhất thế giới. Điều này minh chứng rằng giảm phát thải không chỉ bảo vệ môi trường mà còn trực tiếp củng cố sức cạnh tranh quốc tế.

Ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA), nhấn mạnh rằng Việt Nam đang đi đầu thế giới về quy mô triển khai sản xuất lúa gạo giảm phát thải. Trong khi nhiều quốc gia khác mới chỉ dừng lại ở các mô hình thí điểm vài nghìn hecta, Việt Nam đã nâng tầm thành định hướng chiến lược quốc gia gắn liền với cam kết trung hòa carbon.

Sản phẩm cuối cùng của chuỗi giá trị này chính là nhãn hiệu Gạo Việt xanh là một chứng chỉ được ví như "tấm hộ chiếu" quyền lực giúp hạt gạo Việt bước qua những rào cản kỹ thuật khắt khe nhất của các thị trường khó tính như Liên minh Châu Âu (EU) hay Bắc Mỹ.

Để đạt được nhãn hiệu này, hạt gạo không chỉ cần đảm bảo năng suất mà phải hội tụ đủ các tiêu chí: an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc rõ ràng và đặc biệt là kiểm soát chặt chẽ dư lượng thuốc bảo vệ thực vật cùng mức độ phát thải khí nhà kính trong suốt quá trình canh tác.

Thách thức và lộ trình đến năm 2030

Dù đạt được nhiều thành công, hành trình xanh hóa ngành gạo vẫn đối mặt với không ít rào cản: Quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, khó đồng bộ kỹ thuật. Chi phí đầu tư công nghệ ban đầu lớn (hệ thống tưới ngập khô xen kẽ, giám sát số hóa). Hạ tầng thủy lợi nội đồng chưa đáp ứng hoàn toàn yêu cầu canh tác mới.

Để đạt mục tiêu 1 triệu ha vào năm 2030, Chính phủ và các bộ ngành đang tập trung bố trí nguồn vốn đầu tư công giai đoạn 2026–2030, thúc đẩy tín dụng xanh và củng cố vai trò trung tâm của các hợp tác xã trong chuỗi giá trị.

Việc chuẩn hóa quy trình sản xuất theo hướng xanh hóa giúp doanh nghiệp chuyển từ thế bị động chạy theo các rào cản kỹ thuật sang thế chủ động dẫn dắt thị trường. Trong cơn bão điều chỉnh chính sách của các nước nhập khẩu như Philippines hiện nay, những doanh nghiệp sở hữu sản phẩm Gạo Việt xanh sẽ có khả năng linh hoạt chuyển hướng sang các thị trường ngách có giá trị gia tăng cao, giúp duy trì thanh khoản và biên lợi nhuận ổn định.

Khi "Gạo Việt xanh" trở thành nhận diện thương hiệu quốc gia, hạt gạo Việt Nam sẽ không chỉ đơn thuần là lương thực, mà còn là biểu tượng của một nền nông nghiệp trách nhiệm, sẵn sàng đồng hành cùng thế giới trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu.

Minh Anh