Đãi ngộ nghệ nhân: "Muốn giữ tiếng chiêng ngân phải giữ được cái bụng ấm"

Trong khuôn khổ Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu quốc hội đã thảo luận về dự thảo Nghị quyết các cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa.

Đãi ngộ nghệ nhân, nhiệm vụ cấp bách để “giữ hồn” di sản

Tại nghị trường, Đại biểu Nàng Xô Vi, Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ngãi đã thẳng thắn chỉ ra một thực trạng nhức nhối: Nhiều nghệ nhân đang âm thầm truyền dạy văn hóa truyền thống một cách tự phát, thiếu vắng sự hỗ trợ về lương, bảo hiểm hay chế độ đãi ngộ tương xứng. Trong khi đó, ở nhiều dân tộc ít người, số lượng nghệ nhân am hiểu sâu sắc về phong tục, tiếng nói, dân ca chỉ còn "đếm trên đầu ngón tay".

Từ thực tế này, đại biểu kiến nghị dự thảo cần bổ sung ngay các chính sách đãi ngộ cụ thể: Thiết lập chế độ trợ cấp thường xuyên, bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế cho nghệ nhân thuộc nhóm dân tộc thiểu số rất ít người. Hỗ trợ kinh phí truyền dạy và số hóa tư liệu phục vụ công tác bảo tồn. Xây dựng danh mục “văn hóa cần bảo vệ khẩn cấp” để có cơ chế can thiệp kịp thời về tài chính và nhân lực.

Đại biểu Y Bhen Kđoh (Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk) đưa ra hình ảnh so sánh giàu tính thực tiễn: "Muốn giữ tiếng chiêng ngân phải giữ được cái bụng ấm. Bảo tồn văn hóa phải bắt đầu từ việc bảo đảm đời sống cho chủ thể sáng tạo."

Đại biểu khẳng định bảo tồn văn hóa không thể tách rời việc đảm bảo đời sống cho chủ thể sáng tạo. Thực tế hiện nay, nhiều nghệ nhân tâm huyết đang phải đối mặt với khó khăn kinh tế, khiến việc "giữ lửa" di sản trở nên bấp bênh. Do đó, các chính sách đãi ngộ không nên chỉ dừng lại ở các khoản trợ cấp tài chính định kỳ, mà cần mở rộng sang hỗ trợ tư liệu sản xuất và tạo dựng các mô hình sinh kế đặc thù, phù hợp với đặc thù vùng miền, đặc biệt là vùng khó khăn.

Đồng tình ý kiến trên, đại biểu Hoàng Ngọc Định, Đoàn Tuyên Quang nhận định: "Nơi nào giữ được bản sắc văn hóa thì nơi đó phát triển du lịch bền vững hơn và tạo được sinh kế cho người dân." Tuy nhiên, công tác bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số đang đứng trước nguy cơ mai một: chữ viết một số dân tộc ít người sử dụng, đội ngũ nghệ nhân cao tuổi, việc truyền dạy trong cộng đồng chưa có cơ chế hỗ trợ ổn định. Nhiều thiết chế văn hóa cơ sở được đầu tư nhưng hoạt động chưa thường xuyên, chưa thực sự trở thành không gian nuôi dưỡng đời sống văn hóa.

Đại biểu đề nghị Điều 6 của dự thảo cần làm rõ theo hướng ưu tiên bảo tồn tiếng nói, chữ viết và giá trị văn hóa truyền thống đặc trưng của dân tộc thiểu số; Nhà nước có chính sách hỗ trợ hoạt động truyền dạy nghệ thuật dân gian tại cộng đồng. "Đây là nội dung kiên quyết phải có để đảm bảo tính liên tục của văn hóa," ông nhấn mạnh.

Về thiết chế văn hóa cơ sở, đại biểu đề nghị liên thông Điều 5 và Điều 6 theo hướng đây là không gian sinh hoạt, thực hành và truyền dạy văn hóa, khuyến khích giao cộng đồng dân cư trực tiếp quản lý, vận hành; đồng thời gắn bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số với du lịch cộng đồng để tạo sinh kế bền vững.

Khi người dân có thể tạo ra thu nhập từ chính các giá trị văn hóa truyền thống thông qua du lịch cộng đồng, họ sẽ trở thành những người tự nguyện và chủ động nhất trong việc gìn giữ bản sắc.

Thiếu khung nguyên tắc nền tảng

Dù ghi nhận dự thảo nghị quyết đã có những điểm sáng như nhìn nhận văn hóa là nguồn lực phát triển và dành vị trí riêng cho văn hóa dân tộc thiểu số, đại biểu Dương Mạc Kiên, Đoàn Cao Bằng vẫn thẳng thắn chỉ ra những thiếu sót về mặt nguyên tắc.

Theo đại biểu, dự thảo đang tập trung nhanh vào các cơ chế cụ thể nhưng lại thiếu khung nguyên tắc nền tảng như: Bảo tồn phải đi trước khai thác; cộng đồng là chủ thể văn hóa; và đảm bảo tiếp cận công bằng giữa các vùng miền. Việc thiếu hụt này dễ dẫn đến tình trạng các chính sách nghiêng về ưu đãi cục bộ hơn là định hướng phát triển bền vững lâu dài.

Ông kiến nghị cần có cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng cho cộng đồng và thiết lập khung hỗ trợ tối thiểu toàn quốc cho nghệ nhân để tránh sự chênh lệch tùy thuộc vào ngân sách từng địa phương.

Tiếp thu các ý kiến tâm huyết, Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh khẳng định, các chính sách đang được thiết kế theo hướng ưu tiên nguồn lực cho những giá trị có nguy cơ mai một.

Bộ sẽ nghiên cứu bổ sung các cơ chế đặc thù để bảo tồn không gian văn hóa làng, bản truyền thống gắn với du lịch, đồng thời đưa nghệ thuật truyền thống vào giảng dạy trong nhà trường. Đây là những bước đi cần thiết để đảm bảo tính liên tục của dòng chảy văn hóa dân tộc trong dòng chảy của thời đại mới.

Phát triển văn hóa không chỉ là câu chuyện của những con số ngân sách, mà là câu chuyện của niềm tin và sự tự hào từ chính cộng đồng. Chỉ khi văn hóa nuôi sống được con người, con người mới đủ tâm sức để nuôi dưỡng và làm giàu thêm kho tàng di sản của quốc gia.

Tuấn Kiệt