Đãi ngộ nghệ nhân: "Chìa khóa" khơi dậy sức mạnh mềm và giữ lửa nghề truyền thống

Nghệ nhân – “linh hồn” của di sản văn hóa dân tộc

Nghệ nhân dân gian không đơn thuần là người tạo ra sản phẩm thủ công; họ là “chủ thể sống”, là nhóm người kết tinh bản sắc dân tộc và là nhân lực tinh hoa tạo dựng sức mạnh mềm cho văn hóa Việt Nam.

PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, khẳng định nghệ nhân dân gian là nhóm nhân lực tinh hoa tạo dựng sức mạnh mềm cho văn hóa Việt Nam. Họ đóng vai trò cốt lõi trong việc lưu giữ, thực hành và truyền dạy các di sản văn hóa phi vật thể. Không có nghệ nhân, các giá trị truyền thống chỉ còn là những mảnh ký ức không sức sống.

Dù đóng vai trò quan trọng, bức tranh thực tế tại các làng nghề hiện nay lại khá trầm lắng với nhiều thách thức. Theo số liệu khảo sát, tại nhiều làng nghề vùng Đồng bằng sông Hồng, tỷ lệ lao động trên 50 tuổi chiếm đến 58%, trong khi lao động trẻ dưới 35 tuổi chỉ vỏn vẹn 10%.

Nguyên nhân trực tiếp xuất phát từ hiệu quả kinh tế thấp: thu nhập bình quân của thợ thủ công lành nghề chỉ dao động từ 4,5 đến 6 triệu đồng/tháng, thấp hơn đáng kể so với mức lương tại các khu công nghiệp.

Sự chênh lệch này khiến thế hệ trẻ không còn mặn mà với nghề cha ông. Nếu không có sự quan tâm kịp thời, hậu quả lâu dài sẽ là sự đứt gãy những giá trị truyền thống khi thế hệ nghệ nhân lão thành qua đời.

Dù Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, nhưng việc thực thi chính sách đãi ngộ nghệ nhân vẫn còn nhiều nút thắt. Phần lớn nghệ nhân không có biên chế hay cơ quan chủ quản. Việc áp dụng máy móc chính sách an sinh kiểu công chức vào đối tượng này khiến họ khó tiếp cận hỗ trợ.

Tiếp đó, các tiêu chí phong tặng hiện nay vẫn nặng về huy chương, hội diễn và thường diễn ra muộn, thậm chí khi nghệ nhân đã qua đời. Nghệ nhân Ưu tú Y Xuyên (Lâm Đồng) chia sẻ: "Điều chúng tôi mong không chỉ là sự vinh danh mà cần hơn là chính sách để có điều kiện mở lớp, truyền nghề cho lớp trẻ".

Bên cạnh đó, nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống như ca trù, tuồng, chèo đang rất kén người xem và chịu áp lực lớn từ thị trường giải trí hiện đại.

Đổi mới tư duy và đa dạng hóa hình thức đãi ngộ

Để giải quyết tận gốc vấn đề, PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa cho rằng cần có những thay đổi căn bản trong tư duy xây dựng chính sách. Trước hết, cần rà soát toàn bộ hệ thống chính sách hiện hành; điều chỉnh theo hướng đồng bộ, dài hạn, lấy con người làm trung tâm, đúng như tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW.

Thứ hai, hãy để các nghệ nhân, văn nghệ sĩ tham gia vào quá trình xây dựng chính sách. Cần lắng nghe ý kiến từ họ: Họ cần gì, mong muốn gì, đâu là vướng mắc lớn nhất trong đời sống và sáng tạo... Chính sách cần xuất phát từ nhu cầu thực tế của đối tượng thụ hưởng.

Thứ ba, cần đa dạng hóa các hình thức đãi ngộ và thiết kế chính sách phù hợp với từng nhóm đối tượng nghệ nhân, văn nghệ sĩ. Có những nghệ nhân, văn nghệ sĩ đã có công chúng, thị trường; họ có thể sống được bằng nghề và đóng góp trở lại cho ngân sách Nhà nước. Điều họ cần là môi trường sáng tạo, là sự tôn trọng và bảo vệ quyền sáng tạo. Có những nghệ nhân, văn nghệ sĩ cần được hỗ trợ nhiều hơn về thu nhập, không gian biểu diễn, cách thức quảng bá... Ví dụ như tuồng, chèo nếu chỉ bó hẹp trong sân khấu truyền thống thì khó tiếp cận công chúng. Nhưng nếu đưa ra không gian công cộng, gắn với lễ hội, du lịch, phố đi bộ thì sẽ phát huy hiệu quả rất lớn, đặc biệt với giới trẻ, kiều bào và du khách quốc tế.

Thứ tư, chính sách đãi ngộ cần gắn với trách nhiệm xã hội của người nghệ sĩ. Nghệ sĩ được xã hội trân trọng thì cũng cần trân trọng công chúng, trân trọng giá trị văn hóa dân tộc. Nghệ sĩ phải có ý thức phục vụ cộng đồng, không thể đặt lợi ích cá nhân hay lợi nhuận lên trên hết.

Từ "bảo tồn tĩnh" sang "bảo tồn động" và kinh tế số

Xu hướng bảo tồn bền vững hiện nay đang dịch chuyển từ việc duy trì nguyên trạng (bảo tồn tĩnh) sang phát triển kinh tế thích ứng (bảo tồn động). Để giải quyết bài toán phát triển, trước hết, cần tích hợp tư duy thiết kế đương đại (Design Thinking) để giải phóng sản phẩm làng nghề khỏi tư duy lối mòn.

 Việc hợp tác giữa các nghệ nhân và các nhà thiết kế chuyên nghiệp trong và ngoài nước là chìa khóa để tạo ra các dải sản phẩm mới, nơi gốm sứ không chỉ là bát đĩa thông thường mà là tác phẩm nghệ thuật phù hợp không gian tối giản, còn mây tre đan biến thành cấu kiện kiến trúc xanh cao cấp.

Tiếp theo là ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số thương mại. Số liệu thực tế chứng minh các hộ sản xuất ứng dụng thương mại điện tử (Shopee, TikTok Shop, Amazon) và các công cụ thanh toán điện tử trong giai đoạn vừa qua ghi nhận mức tăng trưởng doanh thu trung bình 35% so với nhóm hộ chỉ bán hàng truyền thống. Việc đưa sản phẩm lên không gian số không chỉ giúp triệt tiêu chi phí trung gian mà còn là kênh định vị thương hiệu trực tiếp đến người tiêu dùng toàn cầu thông qua kỹ thuật kể chuyện (Storytelling) về lịch sử sản phẩm.

Cuối cùng là phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn và du lịch trải nghiệm, chuyển đổi từ mô hình sản xuất ô nhiễm sang sản xuất sạch, gắn làng nghề với chuỗi cung ứng du lịch. Khi du khách sẵn sàng chi trả cho “trải nghiệm làm nghệ nhân” thay vì chỉ mua một món hàng, giá trị gia tăng của làng nghề sẽ tăng gấp 3 đến 5 lần. Đây chính là mô hình “bảo tồn động” thành công nhất mà các quốc gia như Nhật Bản (mô hình một làng một sản phẩm - OVOP) hay Hàn Quốc đã chứng minh hiệu quả.

Bà Nguyễn Thu Thủy, Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống Hải Phòng nhấn mạnh, chính sách đãi ngộ cần được nhìn rộng hơn trợ cấp đơn thuần, mà phải bao gồm cơ chế đặt hàng tác phẩm, tạo sân khấu biểu diễn thường xuyên, mở rộng không gian thực hành nghệ thuật và đưa nghệ thuật truyền thống đến trường học, hoạt động du lịch, cộng đồng. Đây cũng là hướng đi nhiều địa phương đang triển khai nhằm tạo thêm cơ hội để nghệ thuật truyền thống tiếp cận công chúng trẻ.

Thực tế cho thấy, việc bảo tồn văn hóa sẽ khó bền vững nếu đội ngũ trực tiếp sáng tạo và truyền dạy không có điều kiện ổn định để gắn bó lâu dài với nghề. Vì vậy, cùng với việc tôn vinh danh hiệu, nhiều ý kiến cho rằng cần xây dựng cơ chế hỗ trợ ổn định hơn về sinh hoạt, môi trường hoạt động nghề nghiệp, cơ hội biểu diễn và đặt hàng sáng tạo đối với đội ngũ nghệ sĩ, nghệ nhân.

Tương tự, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Đồng Lê Thị Trúc Linh cho biết, trên cơ sở các quy định mới của Trung ương, ngành văn hóa địa phương đang tham mưu xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp với điều kiện thực tế của tỉnh. Mục tiêu là tạo điều kiện để nghệ nhân tham gia hiệu quả hơn vào các hoạt động truyền dạy, thực hành văn hóa dân gian; bảo đảm việc trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống được thực hiện thường xuyên, liên tục.

Trong khi chờ tỉnh xây dựng chính sách cụ thể, ở cấp cơ sở, nhiều địa phương đã chủ động triển khai các giải pháp bảo tồn gắn với thực tiễn đời sống và hỗ trợ nghệ nhân. Tại xã Trường Xuân, chính quyền địa phương đã xây dựng phương án, bố trí nguồn lực tương xứng cho phát triển văn hóa, đồng thời xây dựng chương trình đưa cồng chiêng vào giảng dạy trong trường học.

Tương tự, nhiều xã, phường khác như: Tuy Đức, Đức An, Quảng Tân, Đông Gia Nghĩa cũng đang duy trì các lớp dạy múa xoang, cồng chiêng và nhạc cụ dân tộc trong trường học. Ở đó các nghệ nhân được mời trực tiếp tham gia giảng dạy và được hỗ trợ kinh phí.

Đầu tư cho nghệ nhân chính là đầu tư cho nền tảng con người - chủ thể trung tâm của chiến lược phát triển đất nước. Chỉ khi nghệ nhân có được sự đãi ngộ xứng đáng và một môi trường hành nghề ổn định, lửa nghề truyền thống mới có thể tiếp tục cháy sáng và truyền lại cho các thế hệ mai sau.

Minh Phương