Cử tri trí thức hiến kế cho Quốc hội khóa XVI: Đột phá từ khoa học công nghệ và thể chế

Sáng ngày 17/3/2026, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp Hội Việt Nam) đã tổ chức hội thảo lấy ý kiến cử tri trí thức trong lĩnh vực khoa học và công nghệ (KH&CN) để gửi tới Quốc hội.

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI vừa thành công tốt đẹp vào ngày 15/3 với tỷ lệ cử tri đi bầu đạt 99,68%.

PGS.TS. Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam, khẳng định đây là hoạt động thiết thực nhằm tạo diễn đàn để các nhà khoa học hiến kế cho những vấn đề lớn, giúp các đại biểu Quốc hội khóa XVI có thêm góc nhìn thực tiễn trong hoạch định chính sách.

Hoàn thiện thể chế và định hình chiến lược phát triển dài hạn

Tại hội thảo, TSKH. Nghiêm Vũ Khải (nguyên Thứ trưởng Bộ KH&CN) cho rằng, trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực có nhiều biến động, kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa XVI cần tập trung vào những nhiệm vụ chiến lược nhằm đặt nền móng cho cả nhiệm kỳ.

Theo ông, trước hết Quốc hội cần xác định chương trình lập pháp chiến lược cho giai đoạn 2026–2031 thông qua chương trình xây dựng luật, pháp lệnh 5 năm với các ưu tiên lớn như hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cải cách thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo.

Bên cạnh đó, cần rà soát tổng thể hệ thống pháp luật nhằm loại bỏ các quy định chồng chéo, tạo môi trường đầu tư kinh doanh thông thoáng và minh bạch hơn.

Quốc hội cũng cần thảo luận và định hình các trụ cột phát triển dài hạn của đất nước trong giai đoạn mới, trong đó nhấn mạnh tăng trưởng dựa trên khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo; phát triển kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn; đồng thời nâng cao năng lực tự chủ chiến lược của nền kinh tế.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia gia tăng các biện pháp bảo hộ thương mại, Quốc hội, Chính phủ cần tiếp tục hoàn thiện thể chế hội nhập kinh tế quốc tế thế hệ mới, rà soát việc thực thi các hiệp định thương mại tự do quan trọng.

Cùng với đó, cần xây dựng khung pháp lý phù hợp để bảo vệ doanh nghiệp Việt Nam trước các biện pháp phòng vệ thương mại, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài trong các lĩnh vực công nghệ cao và thúc đẩy sự tham gia sâu hơn của Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu.

TSKH. Nghiêm Vũ Khải cũng đề xuất Quốc hội tăng cường giám sát tối cao đối với các chương trình chiến lược quốc gia như chuyển đổi số, cải cách bộ máy nhà nước, các dự án hạ tầng trọng điểm, quản lý tài nguyên, môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu...

Phát triển khoa học – công nghệ và chuyển đổi số để tạo đột phá tăng trưởng

Tại hội thảo, TS. Trần Đức Lai, Chủ tịch Hội Vô tuyến - Điện tử Việt Nam, cho rằng dù KH&CN được xác định là đột phá chiến lược, nhưng thực tế đầu tư cho R&D vẫn còn khoảng cách lớn so với mục tiêu.

TS. Trần Đức Lai kiến nghị Quốc hội khóa XVI và Chính phủ nhiệm kỳ 2026–2031 cần ưu tiên hoàn thiện thể chế phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Theo ông, Quốc hội nên ban hành một nghị quyết chuyên đề về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giai đoạn 2026–2031, coi đây là “xương sống” của mô hình phát triển mới. Cùng với đó, cần rà soát và sửa đổi đồng bộ các luật liên quan theo hướng giảm rào cản hành chính, tăng quyền tự chủ cho các tổ chức khoa học công nghệ.

Về nguồn lực, ông Lai đề xuất Quốc hội khóa XVI nâng dần tỉ lệ chi ngân sách cho khoa học và công nghệ lên tối thiểu 2% tổng chi ngân sách trong nhiệm kỳ 2026–2031; đồng thời phấn đấu đưa tổng chi cho hoạt động nghiên cứu và phát triển từ mọi nguồn đạt khoảng 1–1,5% GDP vào năm 2030, tiến tới 2% GDP giai đoạn sau.

Thay vì phân bổ dàn trải, nguồn lực cần tập trung vào các chương trình công nghệ chiến lược quốc gia gồm trí tuệ nhân tạo, bán dẫn - vi mạch, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học và vật liệu mới. Cơ chế "đầu tư mồi" từ ngân sách để kéo theo nguồn lực tư nhân cũng được đề xuất áp dụng mạnh hơn.

Đồng quan điểm, PGS.TS Đặng Văn Thanh lưu ý Việt Nam đang chạm tới giới hạn của mô hình tăng trưởng dựa vào tài nguyên và lao động giá rẻ. Để đạt mục tiêu GDP tăng trưởng bình quân 10%/năm giai đoạn 2026-2030, việc chuyển sang nền kinh tế tri thức là bắt buộc.

Phát triển bền vững và nguồn nhân lực chất lượng cao

Về khía cạnh đô thị, GS.TS. Đỗ Hậu đề xuất cần đổi mới quy hoạch đô thị miền núi theo hướng thích ứng với biến đổi khí hậu, lồng ghép các kịch bản rủi ro thiên tai ngay từ khâu lập quy hoạch.

Song song đó, vấn đề con người cũng được đặc biệt quan tâm. ThS. Nguyễn Thị Hoàng Yến, Chánh Văn phòng Hội Khoa học Tâm lí - Giáo dục Việt Nam cho rằng, trong kỷ nguyên kinh tế tri thức, sức mạnh quốc gia không còn chỉ được đo bằng quy mô kinh tế mà trước hết bằng chất lượng nguồn nhân lực.

Bà kiến nghị đổi mới cơ chế tự chủ cho các viện nghiên cứu và trường đại học, tăng cường đặt hàng nghiên cứu gắn với nhu cầu thực tiễn doanh nghiệp, và xây dựng chính sách thu hút trí thức người Việt ở nước ngoài đang làm việc tại các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới…

Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI dự kiến khai mạc ngày 6/4/2026. Những ý kiến thẳng thắn và tâm huyết từ hội thảo đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ: Các chủ trương của Đảng chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi được cụ thể hóa bằng cơ chế thể chế phù hợp và nguồn lực đầu tư xứng tầm.

Đội ngũ trí thức tin tưởng rằng với sự đồng hành của Quốc hội và Chính phủ, KH&CN sẽ thực sự trở thành động lực đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

Minh Anh