Chuyển dịch năng lượng công bằng: Việt Nam hướng tới mục tiêu Net Zero

Phát biểu tại Diễn đàn "Năng lượng và môi trường thế giới - Việt Nam 2026" do VCCI tổ chức sáng 8/7, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long nhấn mạnh chuyển dịch năng lượng công bằng vừa là yêu cầu bắt buộc, vừa là hướng đi chiến lược để Việt Nam thực hiện cam kết Net Zero vào năm 2050 đã đưa ra tại COP26.

Ông Long dẫn cảnh báo của Tổng Thư ký Liên hợp quốc tại Tuần lễ khí hậu London (6/2023) rằng thế giới đang đối mặt cùng lúc khủng hoảng khí hậu và khủng hoảng năng lượng, cả hai đều bắt nguồn từ nhiên liệu hóa thạch, và lối thoát duy nhất là chuyển đổi nhanh, công bằng sang năng lượng sạch.

Với Việt Nam, bức tranh thực tế khá đáng lo: nước ta đã trở thành nước nhập khẩu ròng năng lượng từ 2015, tỷ trọng nhập khẩu tăng từ 8,4% lên 43,9% trong một thập kỷ và dự báo còn duy trì ở mức cao. Trong khi đó, nhu cầu điện thương phẩm đến 2030 phải tăng 74-94% so với 2025 (từ 288 tỷ kWh lên 500,4-557,8 tỷ kWh) để đáp ứng đà tăng trưởng kinh tế. Biến động địa chính trị bên ngoài, như khủng hoảng Trung Đông vừa qua, cũng đẩy giá xăng dầu và góp phần đưa CPI tháng 5/2026 lên 5,6% - mức cao nhất kể từ 2022.

Ngành năng lượng hiện chiếm 66% tổng phát thải khí nhà kính (2020) và có thể lên tới 73% vào 2030 nếu không có biện pháp chuyển đổi, trong khi Đại hội XIV đặt mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10%/năm giai đoạn 2026-2030 - đặt ra bài toán kép giữa an ninh năng lượng và giảm phát thải. Năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời vẫn chưa được khai thác hết tiềm năng do hạn chế về lưới điện, lưu trữ và nguồn điện nền.

Từ Tuyên bố JETP (Đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng) được Việt Nam và Nhóm đối tác quốc tế thông qua tháng 12/2023, hàng loạt cơ chế chính sách đã được ban hành và cập nhật: Đề án JETP (Quyết định 1009/QĐ-TTg, cập nhật tại Quyết định 458/QĐ-TTg ngày 20/3/2026), Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về an ninh năng lượng, Luật Điện lực sửa đổi, Nghị quyết 253/2025/QH15, Quy hoạch Điện 8 điều chỉnh, Nghị định 242/2025/NĐ-CP về vốn ODA... Bộ Công Thương được giao làm cơ quan Thường trực Ban Thư ký JETP từ tháng 10/2024.

Tuy vậy, Thứ trưởng Bộ Công Thương thẳng thắn nhìn nhận việc huy động vốn quốc tế vẫn chậm hơn nhiều so với tốc độ cải cách chính sách. Trong số 50 dự án đã được xác định phù hợp JETP (tổng vốn cần huy động trên 11 tỷ USD), mới có 3 dự án huy động thành công gần 800 triệu USD, gồm đường dây truyền tải TP.HCM - Bình Dương (78 triệu USD), mở rộng thủy điện Trị An (79 triệu USD) và thủy điện tích năng Bắc Ái (565 triệu USD).

Áp lực vốn giai đoạn tới còn lớn hơn: theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, giai đoạn 2026-2030 cần huy động 136,3 tỷ USD, trong đó 118,2 tỷ USD cho nguồn điện và 18,1 tỷ USD cho lưới điện.

Thứ trưởng khẳng định Bộ Công Thương sẽ tiếp tục phối hợp hoàn thiện thể chế, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và đối tác quốc tế đầu tư vào chuyển dịch năng lượng, đồng thời mong muốn cộng đồng quốc tế, các định chế tài chính cùng chung tay để Việt Nam đạt mục tiêu Net Zero vào 2050.

Tiến Minh