Cảnh báo phim ngắn Al và vòng lặp "nghiện" màn hình

Chỉ cần người dùng dừng lại vài giây trước một đoạn video trên Facebook Reels hay TikTok, thuật toán cá nhân hóa sẽ ngay lập tức ghi nhận tín hiệu và liên tục đề xuất các nội dung tương tự.

Cấu trúc của phim ngắn AI được thiết kế để một tập phim kết thúc ngay trước thời điểm mâu thuẫn cao trào được giải quyết. Nhân vật chính vừa bị sỉ nhục hoặc thân phận thật chưa kịp hé lộ thì video dừng lại, buộc khán giả phải lướt sang tập tiếp theo hoặc chuyển sang một ứng dụng chuyên biệt.

Trên các nền tảng chuyên cung cấp phim ngắn như ReelShort, NetShort, DramaWave, PineDrama hay FreeReels, một tác phẩm thường được chia nhỏ thành 50 đến 100 tập.

Giai đoạn đầu người dùng được xem miễn phí một số tập đầu để tạo thói quen và sự tò mò. Khi câu chuyện đi vào nút thắt kịch tính nhất, hệ thống yêu cầu người xem phải xem quảng cáo, nạp điểm (xu) hoặc mua gói thành viên để mở khóa các tập tiếp theo. Khoản tiền cho mỗi lần giao dịch rất nhỏ, nhưng việc theo dõi đồng thời nhiều bộ phim khiến chi phí cộng dồn tăng lên đáng kể mà người xem không nhận ra.

Theo TS Hà Thanh Vân, Đại học Văn Lang cho biết, phim ngắn AI thường khai thác các mô-típ rất quen thuộc: người nghèo bị khinh miệt bất ngờ lộ thân phận giàu có, nhân vật bị phản bội quay lại trả thù, hoặc người yếu thế được minh oan. Dù cốt truyện đơn giản và kết cục dễ đoán, khán giả vẫn tiếp tục theo dõi vì nhu cầu tâm lý muốn chứng kiến sự thỏa mãn cảm xúc. Tâm lý con người luôn mong chờ vào sự "thiện thắng ác" và muốn xem kẻ xấu phải trả giá như thế nào.

Kịch bản phim cài cắm mật độ biến cố dày đặc. Một nút thắt vừa được gỡ thì nút thắt mới lập tức xuất hiện, đẩy người xem vào trạng thái liên tục chờ đợi câu trả lời. Nhịp kể nhanh làm giảm khoảng dừng, khiến khán giả không kịp phân tích tính hợp lý hay logic của nhân vật.

Khác với một bộ phim điện ảnh 120 phút đòi hỏi kế hoạch xem rõ ràng, một tập phim ngắn 2–3 phút tạo cảm giác "không mất bao nhiêu thời gian". Hàng loạt quyết định nhỏ "xem thêm một tập nữa" cộng dồn lại thành hàng giờ đồng hồ ngoài dự định.

Phim ngắn AI với các tình tiết dồn dập cũng đang thu hút sự chú ý của nhiều trẻ em. ThS.BS Nguyễn Quốc Cường, Liên chuyên khoa Tâm lý Lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi đồng 2, TP.HCM cảnh báo rằng nguy cơ lớn nhất không nằm ở công nghệ AI, mà ở nhịp độ kích thích liên tục trong thời gian ngắn.

Trẻ bị hấp dẫn bởi sự kích thích tức thì, trong khi các hoạt động đời thực như học kỹ năng mới, xây dựng mối quan hệ hay đuổi theo mục tiêu đều đòi hỏi quá trình lâu dài. Trẻ dễ gặp khó khăn khi chuyển sang các hoạt động cần sự kiên nhẫn. Trẻ dễ cáu gắt, nhanh chán, khó duy trì chú ý hoặc nhanh chóng bỏ cuộc khi không nhận được sự đáp ứng ngay lập tức.

Nhận định về vấn đề này, TS Hà Thanh Vân chỉ ra rằng thói quen xem video ngắn tạo ra sự thay đổi lớn về kỳ vọng nhịp độ. Khi đã quen với việc vài chục giây có một biến cố, người xem dễ cảm thấy sốt ruột trước những tác phẩm nghệ thuật có chiều sâu, nơi bối cảnh và diễn biến tâm lý được xây dựng công phu. Tốc độ kích thích vô tình trở thành thước đo duy nhất cho độ "hấp dẫn", khiến các giá trị văn hóa và điện ảnh truyền thống bị bỏ qua.

Dù tồn tại nhiều hệ lụy, các chuyên gia khẳng định không nên tẩy chay hay loại bỏ hoàn toàn phim ngắn, bởi bản thân loại hình này vẫn đáp ứng tốt nhu cầu giải trí nhanh trong những khoảng thời gian nhàn rỗi ngắn. Vấn đề cốt lõi là người xem cần giữ được sự chủ động, thay vì bị cuốn đi thụ động.

Để bảo vệ bản thân khỏi những rủi ro trên mạng, TS. Đặng Vũ Cảnh Linh - Phó Viện trưởng Viện Đào tạo Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu Khoa học, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho rằng thanh thiếu niên cần hình thành thói quen “ngắt kết nối”, đặt giới hạn thời gian và chủ động dừng khi việc xem bắt đầu ảnh hưởng đến giấc ngủ, học tập, công việc hoặc cảm xúc.

Bên cạnh đó, gia đình, nhà trường và cộng đồng cần đồng hành thay vì chỉ trách mắng hoặc cấm đoán các em, đồng thời tạo thêm các hoạt động văn hóa, thể thao, trải nghiệm và giao tiếp ngoài đời.

Để sự đồng hành này thực sự hiệu quả, việc giáo dục người trẻ cũng cần đi từ lời khuyên chung sang những kỹ năng có thể thực hành trong đời sống số. Đối với AI và deepfake, chuyên gia an ninh mạng Vũ Ngọc Sơn cho rằng cách giáo dục cũng cần thay đổi, chuyển từ lý thuyết sang rèn luyện qua các tình huống thực tế.

"Nhà trường đóng vai trò dạy có hệ thống. Đưa kỹ năng số, kiểm chứng thông tin, nhận diện AI vào chương trình chính khóa hoặc hoạt động trải nghiệm, học bằng tình huống thật, chẳng hạn cho học sinh xem một video nghi giả và cùng nhau tìm cách kiểm tra. Nhà trường cũng cần đào tạo giáo viên, vì thầy cô cũng đang phải học theo tốc độ công nghệ", ông Vũ Ngọc Sơn đề xuất.

Phim ngắn AI là một bước tiến mới trong ngành sáng tạo nội dung số, mang lại sự tiện lợi và giải trí tức thì. Tuy nhiên, để không trở thành "nạn nhân" của vòng lặp thuật toán, mỗi người dùng đặc biệt là các phụ huynh cần trang bị năng lực số, chủ động kiểm soát thời gian màn hình và giữ vững khả năng tập trung trong cuộc sống thực tại.

Tú Linh