Bưởi Phúc Trạch – Miền di sản trăm năm của vùng đất huyền thoại

Có thể ít người biết rằng, có một loại quả ở Việt Nam "bị cấm" xuất khẩu giống ra nước ngoài vì là báu vật quốc gia? Không phải sầu riêng, cũng chẳng phải vải thiều. Đó chính là Bưởi Phúc Trạch - niềm tự hào trăm năm của quê hương Hà Tĩnh.

Nhiều người ăn bưởi đều khen ngon, nhưng không phải ai cũng biết bưởi Phúc Trạch của mảnh đất Hà Tĩnh thực chất là một "huyền thoại" nông sản. Từ giải thưởng Quốc tế thời Pháp thuộc; sản vật tiến Vua cho đến top 7 nguồn gen quý hiếm cấm xuất khẩu giống của quốc gia. Không giống như bưởi Năm Roi mọng nước, cũng chẳng giống bưởi Da Xanh ngọt lịm đậm đà, bưởi Phúc Trạch, Hà Tĩnh mang một hương vị rất riêng, rất "đời" và rất "thấm".

Khi bổ quả bưởi Phúc Trạch, từng lớp cùi trắng ngần dần mở ra, để lộ những tép bưởi màu hồng sương khói, bóng bẩy và đều tăm tắp. Đưa một tép bưởi vào miệng, đầu tiên là cảm giác sự giòn tan tự nhiên khẽ chạm vào vị giác, từng bọng nước vỡ ra mang theo vị ngọt thanh đặc trưng, đọng lại sau đó là một chút vị chua dịu nhẹ, thanh mát. Cái vị ngọt - chua ấy không gắt, không vội vã mà cứ thong thả, nhấn nhá, hài hòa giống như tính cách của người dân xứ Nghệ: mộc mạc, chân chất mà đậm đà, sâu lắng. Ăn một múi bưởi mà như uống được cả cái nắng vàng hanh hao, như cảm được cái mát lành của giọt sương đêm đọng trên cành lá.

 Đằng sau dáng vẻ chân phương, mộc mạc nơi bờ xôi ruộng mật, trái bưởi Phúc Trạch mang trong mình một cốt cách tầm vóc. Lật lại những trang ký ức của gần một thế kỷ trước. Năm 1938, trong cuộc đấu xáo quả ngon toàn Đông Dương, trái bưởi của làng quê nghèo Hương Khê đã xuất sắc vượt qua hàng ngàn thứ kỳ hoa dị quả để nhận về Huy chương (mề đay) vàng danh giá. Hương vị độc bản ấy từng vượt đại dương, kiêu hãnh có mặt trên các bàn tiệc sang trọng tại Hồng Kông, và xa hơn là thủ đô Paris hoa lệ. Trước đó, nó là thứ sản vật trân quý được lựa chọn kỹ càng để tiến Vua, làm say lòng những bậc vương tôn - hoàng đế chốn kinh kỳ.

Nếu ai đó hỏi điều gì làm nên sự độc bản của bưởi Phúc Trạch, câu trả lời chính là giá trị bảo tồn vô giá. Năm 2002, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã chính thức đưa bưởi Phúc Trạch vào danh mục 7 loại cây ăn quả đặc biệt quý hiếm bị cấm xuất khẩu giống. Tự hào hơn nữa, sản phẩm đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận bảo hộ chỉ dẫn địa lý.

Những quyết định đó khẳng định rằng: Nguồn gen của bưởi Phúc Trạch là tài sản quốc gia, là báu vật đặc hữu mà chỉ có thổ nhưỡng, khí hậu và nguồn nước của vùng đất Phúc Trạch mới có thể chắt chiu, nuôi dưỡng. Giống bưởi này dù mang đi bất cứ đâu cũng không thể cho ra cái vị ngọt thanh, giòn rụm độc bản như khi được trồng trên chính mảnh đất quê hương. Có lẽ đó là đặc quyền mà đất trời chỉ ban riêng cho mảnh đất này, như phần thưởng bù đắp cho những nhọc nhằn, chịu thương chịu khó của người dân quê tôi.

Những ngày thu non, lòng những người con xứ Nghệ dẫu đi ngược về xuôi vẫn luôn rạo rực một nỗi niềm mong nhớ. Nỗi nhớ ấy không gọi thành tên, mà kết tinh thành vầng trăng dịu dàng treo trên những cành lá xum xuê nơi góc vườn quê mẹ. Đó là mùa quả chín – mùa của một huyền thoại ẩn mình trong lớp vỏ mộc mạc, một sản vật đã làm rạng danh hương hỏa của mảnh đất miền Trung kiên cường. Ngày nay, thương hiệu ấy đã được bảo hộ, tầm vóc ấy đã được khẳng định qua thời gian. Nhưng hơn cả những danh hiệu, bưởi Phúc Trạch chính là sợi dây tâm hồn kết nối những người con xa xứ hướng về cội nguồn.

Người ta vẫn thường ngợi ca Bưởi Phúc Trạch bằng những danh xưng mỹ miều, còn với tôi, cây bưởi như người tri kỷ, cùng đi qua gian khó, cùng chắt chiu mật ngọt từ sỏi đá khô cằn. Cái nắng gắt như đổ lửa, cái gió Lào bạt trắng cả bờ tre gốc rạ và cả những dòng nước lũ đỏ ngầu của Ngàn Sâu… tất cả những khắc nghiệt của đất trời không quật ngã được sức sống của loài cây ấy. Ngược lại, chúng như chất xúc tác vô hình, cho rễ cây được cắm sâu vào lòng đất mẹ, chắt chiu từng giọt mạch ngầm tinh túy nhất để dâng tặng cho đời thứ quả ngọt lành, thanh tao đến lạ lùng.

Bưởi Phúc Trạch không chỉ là một cây ăn quả sinh kế, mà còn là dòng chảy văn hóa, là cốt cách và niềm tự hào của người dân Phúc Trạch nói riêng và tỉnh Hà Tĩnh nói chung.

Dẫu mai này có đi đến tận cùng góc biển chân trời, được nếm trải bao sơn hào hải vị, thì mùi hương bưởi nồng nàn quyện trong gió thu quê nhà vẫn là khoảng trời bình yên nhất, là niềm tự hào sâu lắng nhất trong tim mỗi chúng ta. Ăn một tép bưởi Phúc Trạch, là ta đang chạm vào một Miền di sản - Miền di sản trăm năm của một vùng đất huyền thoại.

Hoài Thanh - Chinh Nhân