Bộ Tài chính đề xuất bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo, chuyên gia nói gì?

Đề xuất bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo

Theo dự thảo Nghị quyết của Chính phủ do Bộ Tài chính đang lấy ý kiến, cơ quan này đề xuất bãi bỏ giấy phép kinh doanh đối với 58 ngành, nghề, trong đó có lĩnh vực xuất khẩu gạo.

Nếu đề xuất này được thông qua, các doanh nghiệp sẽ không còn phải thực hiện thủ tục xin cấp giấy phép theo quy định tại Nghị định 107/2018/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi gần đây như Nghị định 01/2025/NĐ-CP.

Đề xuất này xuất phát từ nỗ lực cải cách thủ tục hành chính, giảm rào cản gia nhập thị trường và tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế tham gia bình đẳng. Việc dỡ bỏ cơ chế “đầu mối” xuất khẩu được kỳ vọng sẽ tạo ra một “làn gió mới”, thúc đẩy cạnh tranh, buộc các doanh nghiệp phải đổi mới và tối ưu hóa chi phí.

Thực tế cho thấy hiện nay số lượng đơn vị đủ điều kiện xuất khẩu không nhiều, dễ dẫn đến tình trạng bao tiêu tập trung, gây khả năng chèn ép giá đối với người nông dân. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là khối vừa và nhỏ, bày tỏ sự ủng hộ đối với đề xuất này. 

Ông Nguyễn Văn Chung - thành viên HĐQT Công ty cổ phần Lương thực thực phẩm JCC nhận định, việc bãi bỏ điều kiện giấy phép xuất khẩu gạo sẽ góp phần mở rộng số lượng doanh nghiệp tham gia thị trường, góp phần tăng đầu ra và đẩy giá gạo lên cao.

“Các doanh nghiệp vừa và nhỏ có điều kiện tham gia thị trường, đầu ra cũng khá nhiều, nhưng cơ chế ủy thác bị đóng lại từ năm ngoái đến nay, khiến các doanh nghiệp này gặp khó”, ông Chung cho biết.

Ông Vũ Ngọc Đỉnh - Tổng giám đốc Tập đoàn Techpal cho biết, việc Bộ Tài chính đang dự thảo đề xuất bỏ giấy phép kinh doanh xuất khẩu gạo là vô cùng cấp thiết. Ông kiến nghị cần tạo thị trường cạnh tranh lành mạnh, hãy coi gạo cũng như những sản phẩm nông sản xuất khẩu khác như cà phê, hạt điều... Việc bỏ giấy phép sẽ giúp doanh nghiệp vừa và nhỏ thâm nhập nhiều thị trường khác.

"Khi có thêm doanh nghiệp nhảy vào xây dựng chuỗi giá trị trồng lúa, hạt lúa nông dân làm ra được bao tiêu, giúp thị trường lúa gạo nhộn nhịp hơn, có lợi cho bà con cũng như ngành lúa gạo Việt Nam", ông Đĩnh nói.

Tuy nhiên ông nhận định, khi bỏ giấy phép kinh doanh xuất khẩu gạo, cũng nên quy định một số tiêu chuẩn gạo được khuyến khích xuất khẩu, có như vậy mới giúp nâng cao giá trị gạo Việt trên thị trường quốc tế.

Cần tiêu chuẩn rõ ràng tránh "mạnh ai nấy làm"

Ngược lại, các doanh nghiệp xuất khẩu lớn và một số chuyên gia lại bày tỏ sự thận trọng, thậm chí phản đối việc bãi bỏ hoàn toàn các điều kiện kinh doanh.

Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An (Công ty Trung An) cho rằng, nếu bỏ hoàn toàn điều kiện kinh doanh, bất kỳ đơn vị nào cũng có thể tham gia xuất khẩu mà không cần đầu tư vào vùng nguyên liệu hay hệ thống chế biến. Khi đó, nguy cơ xuất hiện các “nhà xuất khẩu” mang tính cơ hội, chỉ ký hợp đồng và bán bằng mọi giá, kể cả lỗ, là hoàn toàn có thể xảy ra.

Hệ quả không chỉ là cạnh tranh thiếu lành mạnh giữa các doanh nghiệp, mà còn có thể làm đứt gãy các chuỗi liên kết đã được đầu tư bài bản. Trong dài hạn, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến người nông dân, đối tượng vốn đã chịu nhiều rủi ro trong sản xuất nông nghiệp.

Việc thiếu kiểm soát chất lượng ở đầu vào cũng có thể dẫn đến tình trạng hàng kém chất lượng lọt ra thị trường quốc tế, làm suy giảm giá trị thương hiệu gạo Việt Nam.

Với đề xuất mới của Bộ Tài chính, theo các chuyên gia trong ngành, cải cách chỉ thực sự hiệu quả khi đi kèm với các công cụ điều tiết phù hợp. Trong trường hợp xuất khẩu gạo, cần thiết lập các ngưỡng cảnh báo sớm, cơ chế can thiệp linh hoạt khi thị trường biến động, cũng như hệ tiêu chuẩn bắt buộc về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và liên kết chuỗi.

Nếu không có tiêu chuẩn rõ ràng, việc mở cửa có thể dẫn đến tình trạng “mạnh ai nấy làm”, gây rủi ro cho uy tín gạo Việt trên thị trường quốc tế. Ngược lại, nếu thiết kế được hệ tiêu chuẩn phù hợp, thị trường sẽ tự sàng lọc, doanh nghiệp yếu kém sẽ bị loại bỏ, trong khi những đơn vị có năng lực sẽ phát triển bền vững hơn.

PGS. TS Nguyễn Thường Lạng, Đại học Kinh tế quốc dân nhận định việc mở rộng quyền tham gia xuất khẩu là phù hợp với xu thế hội nhập khi năng lực sản xuất của Việt Nam đã được cải thiện. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng không thể chỉ "mở cửa" mà buông lỏng quản lý.

Ông Lạng đề xuất là xây dựng sàn giao dịch gạo, nơi các giao dịch được công khai về giá, sản lượng và tiêu chuẩn. Khi thông tin được minh bạch hóa, khả năng thao túng giá hay cạnh tranh thiếu lành mạnh sẽ giảm đáng kể. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để cơ quan quản lý theo dõi thị trường theo thời gian thực, từ đó đưa ra các quyết sách kịp thời...

Minh Anh