ASEAN cần tiên phong ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm

Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026 diễn ra trong từ ngày 18-19/8, tại Hà Nội, với chủ đề "Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số".

Phát biểu tại lễ khai mạc, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu cho biết, thế giới đang trải qua giai đoạn chuyển đổi mang tính bước ngoặt. "Trước bối cảnh đó, chúng ta đang phải đối mặt với một nghịch lý lớn của thời đại: đó là rủi ro gia tăng hơn, nhưng dư địa bứt phá cũng mở rộng hơn", Phó Thủ tướng nhận định.

Từ đó, Phó Thủ tướng nêu ba câu hỏi lớn đặt ra cho hệ thống pháp luật mỗi quốc gia và hệ thống pháp luật quốc tế: pháp luật điều chỉnh AI thế nào để vừa bảo vệ quyền con người vừa không cản trở đổi mới sáng tạo; AI hỗ trợ ra sao để nâng cao chất lượng xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật; AI mang lại lợi ích gì cho người dân, doanh nghiệp và xã hội, có giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ và nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật hay không.

"Đây là lĩnh vực không quốc gia nào có thể đi một mình, mà phải đi cùng nhau", Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Với Việt Nam, thể chế cùng hạ tầng và nguồn nhân lực là 3 đột phá chiến lược, vừa kiến tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, vừa tạo khuôn khổ pháp lý bảo vệ con người, lợi ích quốc gia và lợi ích xã hội.

Từ những bài học thực tiễn đó, Phó Thủ tướng chia sẻ 3 nguyên tắc lớn. Trước hết, phải xác định dữ liệu là nền tảng mở. Không có dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống, liên thông, thống nhất, dùng chung" thì không thể ứng dụng AI hiệu quả.

Đồng thời, AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế quyền quyết định và trách nhiệm của con người. Do đó, cần phân loại rủi ro theo từng phương thức ứng dụng trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật; trong đó ứng dụng hỗ trợ soạn thảo, thẩm định, đánh giá tác động chính sách phải được kiểm soát ở mức cao nhất.

Cùng với đó, phải nhận diện, phòng ngừa rủi ro, điều hướng chính sách từ sớm, từ xa. Nếu dữ liệu đầu vào bị sai lệch hoặc bị chi phối, sẽ tiềm ẩn rủi ro đối với chất lượng vận hành và hiệu quả khuyến nghị chính sách của cả hệ thống.

Khẳng định Việt Nam nhất quán coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN trong tiến trình hợp tác pháp luật số của khu vực, Phó Thủ tướng cho rằng các nguyên tắc, tiêu chuẩn, quy chuẩn về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp cần được hình thành trước hết trong ASEAN, do ASEAN dẫn dắt, trên cơ sở đồng thuận và tôn trọng chủ quyền của mỗi quốc gia thành viên.

Phó Thủ tướng chia sẻ, bước sang năm thứ hai của hành trình triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN đến năm 2045, ông cho rằng ASEAN có đủ điều kiện để trở thành khu vực tiên phong của thế giới về ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, qua đó đóng góp tiếng nói của mình vào các khuôn khổ quản trị trí tuệ nhân tạo của khu vực và toàn cầu.

Bên cạnh đó, ASEAN có dân số trẻ, tốc độ chuyển đổi số thuộc nhóm nhanh nhất thế giới và sự đa dạng về hệ thống pháp luật - chính sự đa dạng đó, nếu được kết nối, sẽ trở thành phòng thí nghiệm chính sách phong phú bậc nhất toàn cầu.

Để hiện thực hoá tầm nhìn đó, Phó Thủ tướng kêu gọi các quốc gia thành viên ASEAN, các đối tác phát triển và tổ chức quốc tế cùng chung tay triển khai 4 định hướng hợp tác lớn.

Thứ nhất, hợp tác phát triển bộ nguyên tắc chung về ứng dụng AI trong công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật trên cơ sở kế thừa Hướng dẫn của ASEAN về quản trị và đạo đức AI.

Thứ hai, chia sẻ tiêu chuẩn, quy chuẩn dữ liệu pháp luật và kinh nghiệm số hóa, rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, tiến tới tra cứu, đối chiếu pháp luật giữa các nước ASEAN thuận lợi hơn, qua đó giảm chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp.

Thứ ba, hợp tác phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực tư pháp và pháp luật, bảo đảm vừa am hiểu pháp luật, vừa nắm vững công nghệ; hỗ trợ nhau về hạ tầng dữ liệu và chuyển giao công nghệ, ưu tiên thành viên còn khó khăn. Qua đó, từng bước thu hẹp khoảng cách năng lực số giữa các quốc gia thành viên, để không quốc gia nào và không ai bị bỏ lại phía sau.

Thứ tư, duy trì các cơ chế đối thoại, tăng cường hợp tác chia sẻ kinh nghiệm, kết nối mạng lưới chuyên gia trong lĩnh vực tư pháp và pháp luật.

Đặc biệt, cần duy trì các không gian đối thoại, đồng thời phát huy hiệu quả các cơ chế sẵn có như Nhóm làm việc về quản trị AI trong khuôn khổ Hội nghị Bộ trưởng số ASEAN và Mạng lưới An toàn AI ASEAN để triển khai các sáng kiến, dự án hợp tác cụ thể, chia sẻ kinh nghiệm phát triển, thử nghiệm và ứng dụng hạ tầng AI trong thực tiễn.

Phó Thủ tướng cho biết: "Việt Nam cam kết sẽ tiếp tục là thành viên có trách nhiệm; tích cực, chủ động ủng hộ các sáng kiến hợp tác khu vực và quốc tế; sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, đồng thời mong muốn học hỏi cách làm hay, sáng tạo, hiệu quả của các thành viên và đối tác quốc tế". 

Ngoài ra, Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Tư pháp Việt Nam nghiên cứu đầy đủ và có trách nhiệm các ý kiến tại Diễn đàn, phối hợp với cơ quan pháp luật, tư pháp các nước ASEAN đề xuất cụ thể hóa các định hướng nêu trên.

Nhấn mạnh hợp tác là phương thức hiệu quả nhất để kiến tạo những giá trị mới, Phó Thủ tướng tin tưởng các nước ASEAN sẽ cùng nhau xây dựng một không gian pháp lý số hài hòa, an toàn, tin cậy, trở thành hình mẫu của thế giới về một cộng đồng ứng dụng AI có trách nhiệm, nơi pháp luật sẽ thật sự là động lực cho sự phát triển.

Cũng trong khuôn khổ chương trình, Triển lãm các sản phẩm công nghệ và ứng dụng AI có sự tham gia của một số doanh nghiệp công nghệ hàng đầu trong nước như VinDynamics, FPT, Viettel, CMC, LuatVietnam, Lexcentra, BKAV.

Minh Anh