Hàng Việt trong chuỗi giá trị ASEAN: Cơ hội bứt phá từ kinh tế số và công nghệ cao

Nhiều năm qua, ASEAN được biết đến là một trong những trung tâm sản xuất năng động nhất thế giới. Tuy nhiên, dưới tác động của căng thẳng địa chính trị, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và xu hướng chuyển đổi năng lượng, khu vực này đang đứng trước một "ngã rẽ" quan trọng.

Theo ông Tim Evans, Tổng Giám đốc HSBC Việt Nam cho biết, ASEAN đang chuyển mình thành một chỉnh thể kinh tế thống nhất, kết nối chặt chẽ về sản xuất, dịch vụ, vốn và hạ tầng. Với quy mô dân số lớn, lực lượng lao động trẻ và tỷ lệ tiết kiệm bình quân đạt khoảng 32% GDP (năm 2024), ASEAN sở hữu nguồn lực khổng lồ để hỗ trợ đầu tư và tiêu dùng trong dài hạn.

Đặc biệt, việc nâng cấp Hiệp định Thương mại tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA 3.0) và sự bùng nổ của kinh tế số, dự báo đạt 2.000 tỷ USD vào năm 2030 đang tạo ra một không gian liên kết sản xuất, logistics và công nghệ hoàn toàn mới.

Trong bức tranh chung đó, Việt Nam nổi lên như một động lực tăng trưởng mới của khu vực. Nhìn lại chặng đường 30 năm kể từ khi gia nhập ASEAN (1995), kim ngạch thương mại hai chiều đã tăng trưởng ngoạn mục gần 30 lần, từ 3 tỷ USD lên xấp xỉ 91 tỷ USD vào năm 2025.

TS Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương), nhận định rằng các hiệp định thương mại như ATIGA, RCEP và các FTA ASEAN+ đã đưa thuế quan về mức 0-5%, tạo đà cho hàng hóa Việt vươn xa. Việt Nam hiện không chỉ xuất khẩu nông sản truyền thống mà đã khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng điện tử và công nghệ toàn cầu.

Năm 2025, GDP Việt Nam tăng trưởng 8,02%, dẫn đầu nhóm ASEAN-6, cùng với dòng vốn FDI đạt 38,42 tỷ USD là những minh chứng rõ nét cho niềm tin của nhà đầu tư quốc tế.

Tuy nhiên hiện nay, sự thay đổi về bản chất của thị trường ASEAN đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải thay đổi tư duy xúc tiến thương mại. Thay vì chỉ tập trung vào việc bán được bao nhiêu hợp đồng tại các hội chợ, mục tiêu mới là phải tìm được vị trí bền vững trong chuỗi giá trị khu vực.

Ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), nhấn mạnh: “Doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển từ tư duy 'bán hàng vào một thị trường' sang tư duy 'kết nối với một trung tâm khu vực'. Qua đó nâng cao vị trí trong chuỗi giá trị ASEAN và toàn cầu”.

Minh chứng cho xu hướng này là sự chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu sang các thị trường trọng điểm như Thái Lan, nơi các nhóm hàng công nghệ, linh kiện điện tử của Việt Nam tăng trưởng vượt bậc (tăng hơn 102% trong năm 2025). Hay với Singapore, doanh nghiệp Việt không chỉ xem đây là thị trường xuất khẩu mà còn là cánh cửa tiếp cận chuỗi giá trị toàn cầu thông qua các dịch vụ tài chính, logistics và đổi mới sáng tạo.

Để thực sự bứt phá, Việt Nam cần tập trung vào các lĩnh vực mới có hàm lượng công nghệ cao như bán dẫn, AI, trung tâm dữ liệu và năng lượng tái tạo. Hiện nay, bán dẫn và phần cứng ICT đã chiếm hơn 30% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của nước ta.

Tuy nhiên, cuộc cạnh tranh mới không còn nằm ở giá thành mà nằm ở tiêu chuẩn xanh, logistics thông minh và kinh tế số. Ông Tim Evans lưu ý rằng, dù Việt Nam mạnh về năng lượng tái tạo, nhưng năng lượng truyền tải và kết nối hạ tầng điện là bài toán cấp thiết cần giải quyết để phục vụ các ngành công nghệ cao.

Các thị trường như Philippines hay Thái Lan ngày càng chú trọng truy xuất nguồn gốc, bao bì thân thiện môi trường và tiêu chuẩn xanh. Cơ hội chỉ thực sự trở thành lợi thế nếu đi kèm với cải cách về tính minh bạch, tốc độ xử lý thủ tục hành chính và ổn định môi trường kinh doanh.

Chặng đường phía trước của hàng Việt tại ASEAN vẫn còn nhiều thách thức từ sự cạnh tranh gay gắt của các quốc gia láng giềng. Tuy nhiên, với nền tảng hội nhập sâu rộng và sự chuyển dịch đúng hướng sang các ngành giá trị cao, Việt Nam hoàn toàn có thể đóng vai trò dẫn dắt trong hành trình định hình tương lai phát triển của ASEAN.

Nâng cao năng lực cạnh tranh nội địa và xây dựng thương hiệu Việt vững mạnh ngay tại "sân nhà" ASEAN chính là chìa khóa để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào những mắt xích tạo ra giá trị gia tăng lớn nhất trong tương lai.

Minh Phương