Xuất khẩu Việt trước áp lực phòng vệ thương mại và chiến lược ứng phó

Theo dữ liệu mới nhất từ Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), chỉ riêng trong 4 tháng đầu năm 2026 đã phát sinh 12 vụ việc mới, tăng 50% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường "nóng" nhất khi khởi xướng 77 vụ điều tra, chiếm gần 26% tổng số vụ việc mà hàng hóa Việt Nam phải đối mặt trên toàn cầu.

Đáng chú ý, các vụ kiện không còn chỉ tập trung vào các mặt hàng nông - thủy sản truyền thống như tôm, cá tra hay mật ong mà đã lan rộng sang nhiều ngành công nghiệp chế biến, chế tạo có giá trị gia tăng cao như thép, nhôm, pin năng lượng mặt trời, lốp xe và gỗ. Thậm chí, ngay cả những mặt hàng có kim ngạch nhỏ như túi giấy hay đĩa giấy cũng bị đưa vào diện điều tra.

Một thách thức lớn khác là xu hướng điều tra chống lẩn tránh thuế. Nhiều sản phẩm Việt Nam sử dụng nguyên liệu nhập khẩu từ các quốc gia đang chịu thuế cao (như Trung Quốc) thường dễ rơi vào tình trạng bị "vạ lây" trong các vụ điều tra chuỗi cung ứng.

Bên cạnh đó, việc Việt Nam chưa được Hoa Kỳ công nhận là nền kinh tế thị trường khiến doanh nghiệp gặp bất lợi lớn khi phía bạn sử dụng dữ liệu từ nước thay thế để tính toán mức thuế, thường đẩy mức thuế lên cao hơn thực tế.

Lý giải về nguyên nhân hàng Việt liên tục bị "tầm ngắm", ông Lương Hoàng Thái - Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại nhận định, thương mại toàn cầu đang dịch chuyển từ tự do hóa sang xu hướng bảo hộ mạnh mẽ để duy trì năng lực sản xuất nội địa.

Ông Thái phân tích thêm rằng, chính sự phát triển mạnh mẽ của năng lực sản xuất và mức xuất siêu lớn của Việt Nam tại nhiều thị trường trọng điểm đã vô tình đưa hàng hóa của chúng ta vào tiêu điểm điều tra. Khi hàng Việt gia tăng thị phần và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, các quốc gia nhập khẩu sẽ tăng cường sử dụng công cụ PVTM để bảo vệ doanh nghiệp trong nước họ.

Dù áp lực lớn, công tác ứng phó của Việt Nam thời gian qua đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực, bảo vệ thành công quyền lợi cho các ngành hàng xuất khẩu trọng điểm.

Thứ nhất, xử lý vụ việc điều tra theo Mục 301 của Hoa Kỳ. Đây là nhiệm vụ trọng tâm, phức tạp. Cục Phòng vệ thương mại đã chủ trì, vận động được 9 hiệp hội ngành hàng lớn và VCCI cùng tham gia.

Đến ngày 15/4/2026, phối hợp với các Bộ, ngành, các đơn vị trong Bộ và tham vấn luật sư tư vấn đã hoàn thành và nộp đúng hạn các bản Bình luận cũng như yêu cầu tham gia phiên tham vấn công khai trong các vụ việc điều tra trên, qua đó, phản bác toàn diện các cáo buộc. Giữa tháng 5/2026, lãnh đạo Bộ Công Thương cũng đã tham dự trực tiếp các phiên điều trần và tham vấn song phương với Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR).

Thứ hai, tháo gỡ điểm nghẽn xuất khẩu tại thị trường Mexico. Thời gian qua, Cục Phòng vệ thương mại đã phối hợp với các Bộ ngành liên quan đấu tranh thành công, thuyết phục Mexico bãi bỏ lệnh tạm dừng nhập khẩu đối với 02 nhà máy thép lớn (Formosa, Hòa Phát) và các doanh nghiệp hạ nguồn, giúp thông quan lô hàng trị giá khoảng 73 triệu USD đang tắc tại cảng.

Thứ ba, bảo vệ thành công nhiều ngành hàng xuất khẩu trọng điểm. Cục đã hỗ trợ doanh nghiệp chứng minh không bán phá giá hoặc không nhận trợ cấp từ Chính phủ, mang lại kết quả tích cực như: Hoa Kỳ áp mức thuế 0% trong rà soát hành chính lần thứ 20 đối với cá tra-basa; áp thuế thấp đối với khay đúc bằng sợi; giảm thuế chống bán phá giá đối với mật ong từ trên 100% xuống còn 6,72%-21,55%.

EU không áp thuế tự vệ với hợp kim mangan silicon, chấm dứt điều tra chống bán phá giá nhựa PET và sơ bộ không áp thuế chống bán phá giá thép cán nguội. Các thị trường Canada, Úc, Malaysia, Indonesia, Nam Phi, EAEU đều có những phán quyết có lợi, chấm dứt điều tra hoặc áp thuế thấp cho doanh nghiệp Việt Nam.

Ở chiều ngược lại, Bộ Công Thương cũng đang duy trì 35 biện pháp PVTM đối với hàng nhập khẩu vào Việt Nam. Các biện pháp này đã bảo vệ các ngành sản xuất trong nước có quy mô doanh thu khoảng 600.000 tỷ đồng, duy trì việc làm cho gần 316.000 lao động và mang lại nguồn thu ngân sách đáng kể (gần 2.500 tỷ đồng trong năm 2025).

Để bảo vệ thành quả xuất khẩu, các chuyên gia và cơ quan quản lý đề xuất mô hình phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp.

Về phía Nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm bằng cách tích hợp dữ liệu hải quan quốc tế và thúc đẩy đàm phán để các đối tác sớm công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường.

Phía Hiệp hội đóng vai trò kết nối, hỗ trợ thông tin thị trường và điều phối các chiến dịch ứng phó chung của toàn ngành.

Phía doanh nghiệp cần chủ động minh bạch hóa hoạt động sản xuất, quản trị tài chính, tuân thủ quy định về xuất xứ và xây dựng chiến lược ứng phó từ sớm. Đặc biệt, cần chuẩn bị nguồn lực tài chính để theo đuổi các vụ kiện kéo dài và phức tạp, vốn đòi hỏi chi phí thuê luật sư quốc tế rất lớn.

Việc nâng cao năng lực PVTM không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu sống còn để hàng hóa Việt Nam giữ vững vị thế và duy trì đà tăng trưởng bền vững trên bản đồ thương mại toàn cầu.

Tuấn Kiệt