Xuất khẩu thủy sản tăng tốc, doanh nghiệp Việt quay về “sân nhà” tìm dư địa tăng trưởng

Kim ngạch xuất khẩu tăng tốc nhờ “chạy nước rút” trước thuế

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), trong tháng 7/2025, kim ngạch xuất khẩu thủy sản đạt khoảng 971 triệu USD, tăng 6,1% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung 7 tháng đầu năm, toàn ngành ghi nhận kim ngạch 6,22 tỷ USD, tăng 17,2% so với cùng kỳ năm 2024.

Dù những con số này cho thấy đà phục hồi khá rõ nét, nhưng VASEP lưu ý rằng mức tăng trưởng không hoàn toàn phản ánh sức cầu thực chất của thị trường, mà chủ yếu đến từ động thái đẩy mạnh giao hàng sang Mỹ trước khi nước này chính thức áp dụng thuế đối kháng tạm thời từ ngày 1/8.

Dữ liệu cho thấy, riêng trong tháng 7, xuất khẩu sang Mỹ đạt 145,8 triệu USD, giảm mạnh 19,6% so với cùng kỳ. Tuy vậy, lũy kế 7 tháng vẫn tăng 10,4%, nhưng đây là kết quả của việc dồn đơn hàng giao sớm, chứ không phải nhờ nhu cầu thực sự cải thiện.

“Trong thời gian tới, nếu các mức thuế đối kháng tiếp tục được áp dụng, xuất khẩu thủy sản sang Mỹ chắc chắn sẽ sụt giảm sâu,” VASEP cảnh báo.

Trái ngược với thị trường Mỹ, Trung Quốc đang nổi lên như một động lực tăng trưởng mới. Tháng 7, kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang Trung Quốc đạt 221,5 triệu USD, tăng mạnh 31,7%. Tính chung 7 tháng, xuất khẩu sang thị trường này đạt 1,327 tỷ USD, tăng 42,6%, đưa Trung Quốc trở thành thị trường nhập khẩu lớn nhất của thủy sản Việt Nam trong tháng 7.

Cùng với đó, các thị trường như Nhật Bản, EU, Hàn Quốc, ASEAN cũng ghi nhận tăng trưởng từ 9% đến 24% so với cùng kỳ, nhờ doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA).

Dựa trên xu hướng này, VASEP dự báo nếu không có thêm rào cản thương mại, xuất khẩu thủy sản năm 2025 có thể đạt từ 9 đến 9,2 tỷ USD.

Thị trường nội địa – mảnh đất tiềm năng vẫn chưa “bén rễ”

Mặc dù kim ngạch xuất khẩu thủy sản mỗi năm vượt mốc 10 tỷ USD, hiện diện tại hơn 170 quốc gia và vùng lãnh thổ, nhưng tại “sân nhà” với hơn 100 triệu dân, sức tiêu thụ lại khiêm tốn so với tiềm năng.

Theo Bộ Công Thương, thủy sản nội địa mới đáp ứng khoảng 60 – 70% nhu cầu trong nước, phần còn lại đến từ hàng nhập khẩu, chiếm 30 – 40% thị phần, chủ yếu là các mặt hàng như cá hồi, cá tuyết, mực khô, cá thu...

Quy mô thị trường nội địa đạt khoảng 1 tỷ USD, nhưng nghịch lý là thủy sản nhập khẩu lại chiếm tới 40%, trong khi thủy sản “made in Vietnam” – vốn đạt tiêu chuẩn quốc tế – lại khó chen chân vào siêu thị, chợ truyền thống.

Bình quân, mỗi người Việt tiêu thụ khoảng 40kg thủy sản/năm, thấp hơn đáng kể so với 60 – 70kg tại các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Malaysia.

Theo phản ánh của các doanh nghiệp, sản phẩm thủy sản đạt chuẩn xuất khẩu có giá cao hơn khoảng 20% so với hàng thông thường, khó cạnh tranh trong bối cảnh người tiêu dùng vẫn ưa chuộng giá rẻ, tiện lợi và ít quan tâm đến truy xuất nguồn gốc.

Mặt khác, thị trường nội địa còn thiếu tính minh bạch về chất lượng: nhiều nhà máy sản xuất chỉ đầu tư ở mức tối thiểu, sản phẩm giá rẻ nhưng không đạt chuẩn. Trong khi đó, các doanh nghiệp làm bài bản, đạt chứng chỉ quốc tế, chi phí cao lại khó tiếp cận người tiêu dùng phổ thông.

Thêm vào đó, chuỗi cung ứng nội địa còn thiếu liên kết giữa sản xuất và phân phối, khiến giá thành đội lên, sản phẩm khó mở rộng thị phần.

Một ví dụ điển hình là Công ty CP Thủy đặc sản Seaspimex Việt Nam – đơn vị có 30 năm kiên trì khai thác thị trường nội địa, nhưng đến nay, tỷ trọng tiêu thụ trong nước chỉ đạt 30% tổng doanh thu. Sản phẩm ghẹ đóng hộp – chiếm 95% kim ngạch xuất khẩu và được thị trường Mỹ đánh giá cao – lại khó tiêu thụ ở Việt Nam do người tiêu dùng chưa quen với sản phẩm chế biến sẵn, đóng hộp.

Không thể xem nội địa là “kênh phụ”

Trước bối cảnh này, VASEP xác định phát triển thị trường nội địa là hướng đi chiến lược đến năm 2030. Hiệp hội đã thành lập Câu lạc bộ Doanh nghiệp cung cấp hàng thủy sản cho thị trường nội địa từ năm 2011, hiện có 27 thành viên, cung ứng đa dạng sản phẩm tôm, cá tra, cá ngừ, mực, nước mắm, thủy sản chế biến sẵn...

Đặc biệt, Câu lạc bộ đã xây dựng website giới thiệu sản phẩm, kết nối với người tiêu dùng dưới khẩu hiệu “Hàng xuất khẩu cho người Việt”, nhằm từng bước thay đổi thói quen tiêu dùng và nâng cao nhận thức về giá trị sản phẩm nội địa đạt chuẩn quốc tế.

Song song đó, Chỉ thị 29/CT-TTg được Thủ tướng Chính phủ ban hành từ tháng 8/2024 cũng đặt trọng tâm vào việc kích cầu tiêu dùng trong nước, đẩy mạnh tỷ trọng hàng Việt, trong đó có thủy hải sản, tại các hệ thống phân phối và kênh bán lẻ hiện đại.

Bộ Công Thương đã triển khai nhiều hoạt động hỗ trợ như sampling tại siêu thị, quảng bá sản phẩm qua thương mại điện tử, và truyền thông nâng cao nhận thức người tiêu dùng.

Theo Bộ Công Thương, đã đến lúc các doanh nghiệp thủy sản cần thay đổi tư duy: thị trường nội địa không còn là phương án dự phòng, mà phải được coi là một thị trường chiến lược song hành với xuất khẩu.

Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải xây dựng chiến lược riêng biệt – từ quy hoạch vùng nuôi, đầu tư chế biến, phát triển sản phẩm đến phân phối và hậu kiểm. Cần đặc biệt chú trọng các yếu tố then chốt như: truy xuất nguồn gốc, xác thực chất lượng, minh bạch hóa chuỗi cung ứng và đa dạng hóa sản phẩm phù hợp khẩu vị người tiêu dùng Việt.

Ngoài ra, đầu tư hạ tầng logistics và hệ thống phân phối hiện đại sẽ giúp giảm chi phí trung gian, ổn định giá cả và nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm nội địa.

VASEP và các doanh nghiệp kiến nghị Nhà nước có các chính sách hỗ trợ đầu tư hạ tầng phân phối, truyền thông rộng rãi về chất lượng hàng Việt, đồng thời đảm bảo môi trường cạnh tranh công bằng giữa hàng nội và hàng nhập khẩu.

Thị trường nội địa đang mở ra “cơ hội vàng” không chỉ để doanh nghiệp trụ vững khi xuất khẩu gặp khó, mà còn để thiết lập một hệ sinh thái tiêu dùng thủy sản hiện đại, minh bạch và bền vững, do người Việt làm chủ và phục vụ chính người Việt.

PV